Stanowisko ws. 10. sprawozdania o spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej

Green REV Institute przedstawiło Komisji Europejskiej stanowisko w konsultacjach poprzedzających przygotowanie 10. sprawozdania o spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej. Organizacja apeluje, aby ocena polityki spójności objęła wpływ unijnych wydatków na klimat, zdrowie publiczne, sytuację społeczności wiejskich oraz transformację systemu żywnościowego.

Komisja Europejska przygotowuje kolejne sprawozdanie poświęcone różnicom gospodarczym, społecznym i terytorialnym między regionami Unii. Dokument ma również podsumować śródokresowy przegląd programów polityki spójności na lata 2021–2027 i ocenić ich powiązanie z unijnymi priorytetami, m.in. zieloną i cyfrową transformacją oraz konkurencyjnością. Konsultacje prowadzone przez Komisję Europejską potrwają do 11 sierpnia 2026 r.

Green REV Institute podkreśla, że fundusze spójności współkształtują gospodarkę i warunki życia w regionach wiejskich. Dlatego ich skuteczność nie powinna być oceniana wyłącznie za pomocą danych o PKB i zatrudnieniu. Analiza powinna pokazywać również, czy finansowane inwestycje ograniczają emisje i nierówności społeczne, czy utrwalają wysokoemisyjne modele produkcji żywności.

Jednym z głównych postulatów organizacji jest wykluczenie finansowania rozbudowy i intensyfikacji wielkoprzemysłowych ferm zwierzęcych, a także powiązanej z nimi infrastruktury, w tym dużych biometanowni zasilanych odchodami zwierzęcymi. Zdaniem Green REV takie inwestycje są sprzeczne z unijną zasadą „nie czyń poważnych szkód” (DNSH), zgodnie z którą przedsięwzięcia finansowane ze środków publicznych nie powinny poważnie zagrażać m.in. ochronie klimatu, zasobów wodnych, bioróżnorodności ani ograniczaniu zanieczyszczeń.

Środki inwestycyjne powinny w większym stopniu wspierać dywersyfikację rolnictwa w kierunku upraw przeznaczonych bezpośrednio do produkcji żywności. Dotyczy to zwłaszcza roślin białkowych, lokalnego przetwórstwa oraz krótkich łańcuchów dostaw żywności roślinnej.

Stanowisko zwraca również uwagę na potrzebę sprawiedliwej transformacji obszarów wiejskich. Fundusze unijne powinny wspierać zmianę profilu zawodowego i ekonomicznego społeczności zależnych od przemysłowej produkcji zwierzęcej, podobnie jak w regionach odchodzących od wydobycia węgla. Jednocześnie w ocenie polityki spójności należy uwzględnić koszty ponoszone przez osoby mieszkające w sąsiedztwie dużych ferm, tj. uciążliwości zapachowe, zanieczyszczenie wód gruntowych, zagrożenia zdrowotne i spadek wartości nieruchomości.

Green REV postuluje także dodatkowe wsparcie dla kobiet mieszkających na obszarach wiejskich i w mniejszych miastach. Ograniczony dostęp do usług publicznych oraz nakładające się formy dyskryminacji sprawiają, że skutki nierówności terytorialnych mogą dotykać je w szczególnym stopniu.

Wśród wskaźników spójności społecznej powinien znaleźć się dostęp do zdrowej i zrównoważonej żywności, również w szkołach, szpitalach i innych instytucjach publicznych. Doświadczenia programu „Roślinna Szkoła” pokazują, że inwestycje w edukację żywieniową i infrastrukturę stołówek mogą poprawiać zdrowie oraz warunki nauki dzieci, zwłaszcza w słabiej rozwiniętych regionach.

Organizacja domaga się ponadto większej przejrzystości wydatkowania funduszy. Informacje o końcowych beneficjentach środków trafiających pośrednio do sektora produkcji zwierzęcej powinny być publiczne i regularnie aktualizowane. W monitorowanie oraz ocenę programów regionalnych należy realnie włączać organizacje społeczne, klimatyczne i strażnicze, a nie ograniczać konsultacji do przedstawicieli branży rolno-spożywczej.

Green REV sprzeciwia się również wykorzystywaniu pakietów deregulacyjnych i „upraszczających” do osłabiania wymogów środowiskowych warunkujących przyznawanie środków. Zdaniem organizacji 10. sprawozdanie powinno odpowiedzieć na podstawowe pytanie: czy polityka spójności wspiera transformację europejskiego systemu żywnościowego i realizację celów klimatycznych, czy finansuje dalsze utrwalanie obecnego modelu.

Green REV Institute deklaruje gotowość przekazania Komisji Europejskiej dodatkowych danych i analiz, w tym wyników prowadzonego od 2022 r. monitoringu wydatkowania środków Wspólnej Polityki Rolnej.