Profilaktyka chorób niezakaźnych zaczyna się w systemie żywnościowym

Choroby sercowo-naczyniowe, nowotwory, cukrzyca i przewlekłe choroby układu oddechowego nadal należą do najważniejszych wyzwań zdrowotnych w Unii Europejskiej. 15 września europejskie instytucje debatują o tym, jak skuteczniej im zapobiegać – od polityki podatkowej i regulacji po działania kształtujące środowisko żywieniowe.

W kilku punktach

• W 2022 r. przedwczesne zgony z powodu chorób niezakaźnych wśród osób w wieku produkcyjnym oznaczały w UE około 2,4 mln utraconych potencjalnych lat aktywności zawodowej.
• Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) wskazuje, że podstawowa profilaktyka może przynosić większe korzyści zdrowotne i gospodarcze niż działania podejmowane dopiero po rozwoju choroby.
• Według modelowania OECD zmniejszenie rozpowszechnienia otyłości w UE do poziomu osiąganego przez najlepiej radzącą sobie grupę państw mogłoby obniżyć liczbę nowych przypadków analizowanych chorób niezakaźnych średnio o 7% w latach 2026–2050.
• Wśród narzędzi profilaktyki znajdują się działania dotyczące podatków, marketingu, informacji, regulacji i środowiska, w którym podejmowane są decyzje dotyczące żywności.
• W debacie uczestniczą przedstawicielki i przedstawiciele OECD, Komisji Europejskiej, Europejskiego Obserwatorium Systemów i Polityk Zdrowotnych oraz Holenderska Organizacja Kompleksowej Opieki Onkologicznej (Netherlands Comprehensive Cancer Organisation).

Choroby niezakaźne, określane skrótem NCD od angielskiego non-communicable diseases, obejmują m.in. choroby sercowo-naczyniowe, nowotwory, cukrzycę i przewlekłe choroby układu oddechowego. W Unii Europejskiej pozostają głównymi przyczynami możliwych do uniknięcia zachorowań i zgonów.

Trwa europejski webinar „Wzmocnienie profilaktyki chorób niezakaźnych w Europie”(Stepping up prevention of non-communicable diseases in Europe), organizowany przez Europejskie Obserwatorium Systemów i Polityk Zdrowotnych (European Observatory on Health Systems and Policies) we współpracy z OECD i Komisją Europejską. W 2022 r. przedwczesne zgony z powodu chorób niezakaźnych wśród osób w wieku produkcyjnym przełożyły się w UE na około 2,4 mln potencjalnie utraconych lat aktywności zawodowej. Organizatorzy i organizatorki wskazują na potrzebę działań obejmujących politykę podatkową, regulacje, komunikację i środowisko życia.

Debata jest częścią inicjatywy Stan zdrowia w Unii Europejskiej inicjatywy Stan zdrowia w Unii Europejskiej (State of Health in the EU), która dostarcza państwom członkowskim danych i analiz dotyczących zdrowia i systemów ochrony zdrowia. Jej wyniki mają wspierać również rozwój polityki na poziomie UE.

Skala chorób niezakaźnych ma również konsekwencje społeczne i gospodarcze. Według opublikowanej w kwietniu analizy OECD ich wpływ na zatrudnienie, liczbę przepracowanych godzin, absencję i produktywność odpowiada w UE utracie potencjału pracy około 5 mln osób zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu.

OECD porównała również potencjalne efekty poprawy leczenia z ograniczaniem czynników ryzyka. Z modelowania wynika, że szeroko prowadzona profilaktyka podstawowa może przynieść większe korzyści dla zdrowia i gospodarki niż samo zwiększanie przeżywalności osób, u których choroba już się rozwinęła.

Jednym z analizowanych czynników jest otyłość. Gdyby państwa UE osiągnęły poziom jej rozpowszechnienia obserwowany obecnie w najlepiej radzącej sobie jednej czwartej krajów, liczba nowych przypadków chorób niezakaźnych mogłaby być średnio o 7% niższa, przedwczesna śmiertelność o 3,6% niższa, a wydatki na ochronę zdrowia o 1,6% niższe w latach 2026–2050. OECD szacuje również możliwy wzrost PKB o średnio 0,6% rocznie względem scenariusza bazowego. Są to wyniki modelowania, więc opisują potencjalne skutki określonego scenariusza, a nie zaobserwowane już zmiany.

W analizie OECD wśród sześciu czynników ryzyka znalazły się m.in. sposób żywienia, otyłość, aktywność fizyczna, palenie tytoniu, szkodliwe spożywanie alkoholu i zanieczyszczenie powietrza. Organizacja wskazuje trzy wzajemnie powiązane obszary działania: dostarczanie ludziom wiedzy, tworzenie środowiska ułatwiającego zdrowsze wybory oraz rozwój systemów ochrony zdrowia, które skuteczniej łączą profilaktykę z leczeniem.

W przypadku żywności „środowisko” oznacza bardzo konkretne warunki. Na codzienne decyzje wpływają ceny, dostępność, skład i oferta żywności, reklama oraz sposób jej prezentowania i znakowania. To obszary, które mogą być kształtowane przez politykę publiczną.

Jednym z narzędzi profilaktyki są rozwiązania podatkowe. W opublikowanym w 2025 r. briefie „Podatki od żywności dla zdrowej diety: czas na działanie” WHO Europe wskazuje, że polityka fiskalna może zmieniać środowisko żywieniowe poprzez wpływ na ceny i dostępność różnych kategorii żywności. Organizacja rekomenduje nie tylko podatki dotyczące żywności, której częste spożywanie nie sprzyja zdrowej diecie, ale również subsydia i ulgi zwiększające dostępność zdrowszych opcji. Podkreśla przy tym, że system powinien opierać się na ocenie całej jakości żywieniowej, być projektowany z uwzględnieniem nierówności społecznych i podlegać regularnej ocenie skutków.

Takie rozwiązania działają już w Europie. Od 1 stycznia 2026 r. Litwa stosuje podatek akcyzowy od napojów słodzonych. WHO Europe przedstawia go jako jedno z narzędzi mających ograniczać nadmierne spożycie cukru i ryzyko chorób przewlekłych.

Kolejnym obszarem jest marketing. W Norwegii od października 2025 r. obowiązują przepisy ograniczające reklamowanie określonych kategorii żywności i napojów osobom poniżej 18. roku życia. Regulacje obejmują tradycyjne reklamy, media społecznościowe, współprace z influencerami, sponsoring i lokowanie produktów. Dla części kategorii stosuje się progi dotyczące m.in. dodanych cukrów, tłuszczów nasyconych, soli i wartości energetycznej.

Przykład Norwegii pokazuje zmianę sposobu myślenia o profilaktyce. Odpowiedzialność za zdrowie nie kończy się na edukowaniu pojedynczej osoby. Znaczenie mają również warunki, w których podejmuje ona decyzje – w tym reklama, ceny, dostępność oraz oferta żywności w jej otoczeniu.

Photo by Markus Winkler on Unsplash