„Wieczne chemikalia” w europejskich zbożach

Pesticide Action Network Europe (PAN) opublikowała pierwszy ogólnoeuropejski raport dotyczący obecności kwasu trifluorooctowego (TFA) w konwencjonalnych produktach zbożowych. Substancję tę wykryto w 81,8% próbek, czyli w 54 z 66 analizowanych produktów pochodzących z 16 krajów europejskich. Badania obejmowały żywność dostępną w sklepach i piekarniach, w tym chleb, płatki śniadaniowe, makarony oraz mąki. Wyniki jednoznacznie wskazują, że TFA jest powszechnie obecny w podstawowych produktach spożywczych, szczególnie tych opartych na pszenicy, co sugeruje systematyczne zanieczyszczenie europejskiego łańcucha żywnościowego.

TFA jest produktem rozkładu wielu fluorowanych chemikaliów, w tym pestycydów PFAS oraz fluorowanych gazów chłodniczych. Charakteryzuje się wyjątkową trwałością, nie ulega rozkładowi w środowisku i łatwo przenika do gleby oraz zasobów wodnych, gdzie stopniowo się kumuluje. Z tego powodu należy do grupy tzw. „wiecznych chemikaliów”. Liczne badania toksykologiczne wskazują, że TFA może zaburzać rozwój płodu i negatywnie wpływać na funkcjonowanie tarczycy, wątroby oraz układu odpornościowego, a także obniżać produkcję plemników. Został sklasyfikowany w Unii Europejskiej jako substancja toksyczna dla rozrodu w kategorii 1B, co oznacza, że istnieją wiarygodne dowody na jego szkodliwe działanie. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) pracuje obecnie nad aktualizacją swojej oceny ryzyka z 2014 roku, która jest uznawana za przestarzałą i zbyt optymistyczną.

Wyniki analiz PAN Europe wpisują się w rosnącą liczbę dowodów na szerokie rozprzestrzenienie TFA w środowisku. Wcześniejsze badania wskazywały na znaczne zanieczyszczenie nim wody pitnej w państwach UE, a obecne wykazują także jego bioakumulację w uprawach. Łącznie przebadano 66 próbek żywności pochodzących z Austrii, Belgii, Bułgarii, Czech, Francji, Grecji, Węgier, Włoch, Irlandii, Luksemburga, Niemiec, Holandii, Polski, Rumunii, Hiszpanii i Szwajcarii, co pozwala stwierdzić, że problem ma charakter paneuropejski i dotyczy zarówno krajów południa, jak i północy kontynentu.

Najwyższe stężenie TFA, wynoszące 360 mikrogramów na kilogram, stwierdzono w płatkach śniadaniowych z Irlandii, natomiast nieco niższe, bo 340 mikrogramów na kilogram, w chlebie pełnoziarnistym z Belgii. W badaniu znalazła się również jedna próbka z Polski – chleb tostowy, w którym wykryto około 60 mikrogramów TFA na kilogram.

TFA przedostaje się do wód powierzchniowych i gruntowych, skąd rozprzestrzenia się globalnie. Jest na tyle trwały, że nie można go usunąć konwencjonalnymi metodami uzdatniania wody. Wykrywano go w większości badanych zbiorników wodnych, a także w glebach, roślinach dzikich i uprawnych, w żywności dla niemowląt, a nawet w ludzkiej krwi. Jego globalna kumulacja jest postrzegana jako potencjalne zagrożenie dla stabilności systemów Ziemi i może przekraczać tzw. granice planetarne.

Poza fluorowanymi gazami chłodniczymi, pestycydy PFAS stanowią drugie największe źródło zanieczyszczenia TFA. W przeciwieństwie do gazów F, które rozprzestrzeniają się globalnie poprzez atmosferę, pestycydy PFAS stosowane są lokalnie, a niemal cała powstająca z nich ilość TFA trafia bezpośrednio do gleby, roślin i wód gruntowych. Szacunki wskazują, że w obszarach rolniczych pestycydy PFAS odpowiadają za około 76% zanieczyszczenia TFA w wodach gruntowych. Niemcy zaproponowały sklasyfikowanie TFA jako substancji trwałej, mobilnej w środowisku oraz toksycznej, a Komisja Europejska uznała tę substancję za istotny metabolit pestycydów występujący w wodach gruntowych. Zgodnie z unijnymi przepisami nie można zatwierdzić substancji aktywnej, której metabolity przekraczają poziom 0,1 μg/l w wodach gruntowych. W praktyce jednak wartość ta w przypadku TFA jest często przekraczana, a mimo to aż 31 pestycydów PFAS emitujących TFA pozostaje dopuszczonych do użytku w UE.

Badania opublikowane w październiku 2025 roku dostarczyły pierwszej ilościowej oceny emisji TFA do wód gruntowych z 24 zatwierdzonych pestycydów PFAS. W 23 z 24 przypadków szacowane emisje przekraczały limit 0,1 μg/l, a w najbardziej pesymistycznych scenariuszach osiągały nawet 10 μg/l. Z kolei badania z kwietnia 2024 wskazały na częste przekroczenia tego limitu w wodzie pitnej, gdzie maksymalne stężenia wynosiły 4,1 μg/l w wodzie kranowej i 3,2 μg/l w mineralnej. W kwietniu 2025 roku wykazano ponadto, że poziomy TFA w europejskich winach były nawet stukrotnie wyższe niż w wodzie deszczowej, a niektóre próbki przekraczały 300 μg/l. Wyższe stężenia TFA wiązały się jednocześnie z większą liczbą pozostałości pestycydów syntetycznych, co potwierdza dominującą rolę pestycydów PFAS w zanieczyszczaniu produktów żywnościowych.

Dziesięciolecia stosowania fluorowanych chemikaliów doprowadziły do trwałego skażenia gleb, upraw i podstawowych produktów spożywczych. Ze względu na odporność TFA na rozkład, rosnące stężenia i liczne drogi narażenia, substancja ta stanowi coraz poważniejsze zagrożenie dla zdrowia publicznego. PAN Europe apeluje o pilne działania, w tym natychmiastowy zakaz stosowania substancji aktywnych PFAS w pestycydach, obniżenie dopuszczalnej dziennej dawki TFA, wprowadzenie systematycznego monitoringu TFA w żywności i środowisku, ograniczenie stosowania fluorowanych gazów w ramach przepisów REACH oraz zapewnienie rolnikom wsparcia w przechodzeniu na bezpieczniejsze, niesyntetyczne metody ochrony roślin.

Raport dostępny tutaj: TFA, „wieczne chemikalia” w europejskich zbożach  

Photo: James Ahlberg on Unsplash