Nowy etap ochrony Puszczy Białowieskiej

Polska przekazała do Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO dokument pod nazwą „Plan Zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Puszcza Białowieska (część polska)”, który wyznacza kierunki zarządzania Puszczą na najbliższe 25 lat. O przesłaniu Planu poinformowała ministra Paulina Hennig-Kloska podczas konferencji prasowej 11 grudnia 2025 roku. Dzięki temu aż 96% powierzchni polskiej części Puszczy Białowieskiej zostanie oddane we władanie procesom naturalnym, podczas gdy wcześniej ten wskaźnik wynosił zaledwie 37%. Oznacza to wykluczenie tradycyjnej gospodarki leśnej oraz polowań na tym obszarze. Plan spełnia wymogi międzynarodowej Konwencji o ochronie światowego dziedzictwa, a jego celem jest nie tylko formalne wypełnienie zobowiązań, lecz przede wszystkim realna ochrona Puszczy i wszystkich organizmów, które ją zamieszkują.

Dziś Polska spełnia zobowiązanie, które podjęła ponad dekadę temu. Przekazanie Planu Zarządzania Puszczą Białowieską do UNESCO to nie tylko formalność – to wyraz naszej odpowiedzialności za jeden z najcenniejszych obiektów przyrodniczych świata. Ten dokument łączy troskę o przyrodę z głosem lokalnych społeczności i bezpieczeństwem państwa – powiedziała podczas konferencji ministra Paulina Hennig-Kloska.

W 2014 r. Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO przyjął propozycję wpisania całej Puszczy Białowieskiej na Listę Światowego Dziedzictwa. Puszcza jest jednym z 1248 obiektów znajdujących się na prestiżowej Liście Obiektów Światowego Dziedzictwa UNESCO. Zaledwie 235 z nich to dobra przyrodnicze. Puszcza zapewnia ochronę różnorodnej i bogatej fauny, obejmującej ponad gatunków 3 500 grzybów, ponad 12 000 gatunków bezkręgowców, ponad 250 gatunków ptaków, 59 gatunków ssaków, 13 gatunków płazów i 7 gatunków gadów. Symbolem obiektu jest żubr.

W dokumencie jasno określono, że głównym zadaniem jest zachowanie naturalnych procesów ekologicznych, co oznacza odejście od ingerencji i użytkowania gospodarczego lasu. Ochrona bierna, czyli pozwolenie na swobodny rozwój ekosystemu bez ingerencji człowieka, staje się podstawowym modelem zarządzania. To oznacza, że większość lasów zostanie wyłączona spod pozyskiwania drewna czy sadzenia nowych drzew. Jednocześnie zaakceptowano naturalne zjawiska, takie jak wzrost populacji owadów, które wcześniej były traktowane jako zagrożenie, a teraz uznaje się je za element naturalnego cyklu życia lasu.

Ważną zmianą w Planie jest także nowe podejście do gospodarki łowieckiej. Polowania rekreacyjne i komercyjne zostają zakazane na terenie Obiektu Światowego Dziedzictwa, a odstrzał będzie możliwy tylko wobec gatunków obcych i inwazyjnych. To rozwiązanie ma wspierać naturalne mechanizmy równoważące populacje zwierząt i przyczynić się do zachowania integralności przyrodniczej Puszczy. Ekspertki i eksperci zwracają uwagę, że konieczne jest także ograniczenie polowań w strefach buforowych, gdzie mogą one negatywnie wpływać na lokalne ekosystemy i społeczności.

Podjęte działania są zgodne z rekomendacjami międzynarodowych organizacji, takich jak IUCN oraz wytycznymi UNESCO, a także z orzeczeniami Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczącymi Puszczy. Aktywne działania przewidziane w Planie obejmują niewielki obszar (około 87 hektarów) i mają charakter przywracający naturalne warunki, m.in. poprzez usuwanie sztucznych nasadzeń drzew iglastych w miejscach, gdzie powinny rosnąć lasy liściaste. Nie są to zatem działania gospodarcze, ale próba naprawy przekształceń, które zaszły w ostatnich dekadach.

Plan ma jednak charakter ramowy i nie rozwiązuje wszystkich wyzwań. Potrzebne są dalsze analizy dotyczące fragmentacji lasu, zwłaszcza w związku z zaporą graniczną oddzielającą polską i białoruską część Puszczy, która ogranicza naturalne połączenia ekologiczne. Konieczne jest także lepsze zrozumienie problemów hydrologicznych oraz zaplanowanie skutecznych działań zaradczych, także w obszarach sąsiadujących z Puszczą. Ponadto wymaga dopracowania system finansowania ochrony, współpraca między różnymi instytucjami oraz rozwinięcie monitoringu zarówno przyrodniczego, jak i społecznego, który pozwoli ocenić skuteczność wdrażania Planu.

Dużą rolę w realizacji tego dokumentu będzie pełnić Pełnomocnik ds. zarządzania Obiektem Białowieża Forest, powoływany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska. To od osoby na tym stanowisku i zakresu jej kompetencji będzie zależało, czy Plan stanie się narzędziem realnej ochrony, czy pozostanie jedynie formalnym dokumentem.

Choć Plan Zarządzania nie rozstrzyga wszystkich kontrowersji wokół Puszczy, zwłaszcza kwestii powiększenia Białowieskiego Parku Narodowego postulowanego przez wiele osób związanych z ochroną przyrody, ustanawia ważny punkt odniesienia. Dzięki niemu znacznie ograniczona zostaje możliwość powrotu do intensywnej eksploatacji lasu, a ochrona jednego z najważniejszych ekosystemów Europy zyskuje nową, silną podstawę. To otwiera nowy rozdział w historii troski o Puszczę, w którym ochrona przyrody i współpraca różnych stron mogą iść ręka w rękę.

Ochrona Puszczy Białowieskiej ma także ogromne znaczenie dla walki ze zmianami klimatycznymi. Ten unikatowy, pierwotny las jest jednym z najważniejszych naturalnych magazynów węgla w Europie – drzewa i gleba zatrzymują ogromne ilości dwutlenku węgla, co pomaga ograniczać jego stężenie w atmosferze. Realizacja Planu Zarządzania, zakładająca ochronę bierną i naturalny rozwój ekosystemu, sprzyja dalszemu magazynowaniu węgla oraz zwiększa odporność lasu na ekstremalne zjawiska pogodowe, które są coraz częstsze w związku z globalnym ociepleniem. Przywracanie naturalnych procesów i ograniczenie ingerencji, w tym polowań, pozwala na zachowanie równowagi biologicznej, co jest kluczowe dla zdrowia całego ekosystemu. Tym samym troska o Puszczę to także realny i bardzo potrzebny wkład w ochronę klimatu i przeciwdziałanie jego zmianom.

Zakończenie prac nad Planem Zarządzania zbiegło się z wyborem Polski (już po raz trzeci) do Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO, co wzmocni pozycję kraju na arenie międzynarodowej przez najbliższe cztery lata. W związku z tym przewiduje się intensywną współpracę z Ministerstwem Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, mającą na celu skuteczną promocję i ochronę polskiego dziedzictwa na forum międzynarodowym.

Zdjęcie: Oskar Jabłoński | Unsplash

Plan dostępny pod linkiem.