Ponad 800 uwag do projektu MZ. Co zmieni się w żywieniu dzieci?

Ministerstwo Zdrowia opublikowało Raport z konsultacji publicznych oraz opiniowania projektu rozporządzenia dotyczącego grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty, a także wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego. To jedna z najważniejszych regulacji żywieniowych ostatnich lat, która będzie miała kluczowy wpływ na standardy posiłków serwowanych w szkołach i przedszkolach oraz na zasady funkcjonowania sklepików szkolnych. Ministerstwo planuje wprowadzenie nowego, tygodniowego modelu żywienia, który zakłada m.in. co najmniej jeden obiad roślinny w tygodniu, oparty na roślinach strączkowych, minimum jeden dzień z potrawą rybną, maksymalnie dwa obiady mięsne oraz jeden dzień, w którym menu będzie mogło być dowolnie ustalone przez placówkę. W dniach, gdy podawane będzie mięso lub ryba, szkoły będą zobowiązane zapewnić pełnowartościową alternatywę roślinną dla uczniów i uczennic, którzy z powodów zdrowotnych, etycznych lub religijnych nie spożywają produktów pochodzenia zwierzęcego.

Projekt został przedstawiony szerokiemu gronu interesariuszy i interesariuszek w ramach uzgodnień międzyresortowych i trzydziestodniowych konsultacji publicznych. Możliwość zgłaszania uwag otrzymały organizacje zdrowia publicznego, środowiska naukowe, instytucje państwowe, organizacje społeczne, rodzice, samorządy, a także eksperci i ekspertki zajmujący się żywieniem człowieka. Jak podaje Ministerstwo Zdrowia, do projektu nadesłano blisko 800 stanowisk, co świadczy o wyjątkowo dużym zainteresowaniu społecznym i eksperckim kondycją żywienia dzieci w polskich szkołach.

Wśród najczęściej powtarzających się uwag pojawiały się kwestie dotyczące nierównego traktowania dzieci stosujących diety eliminacyjne, w tym roślinne, bezmleczne i inne diety wykluczające określone składniki oraz postulaty usunięcia z projektu obowiązku podawania mięsa. Zwracano uwagę na brak pełnowartościowej alternatywy roślinnej w dni, w które serwowane jest mięso lub ryba oraz na potrzebę dopuszczenia zamiany obu porcji produktów mlecznych na wzbogacone roślinne odpowiedniki i stosowania neutralnego nazewnictwa dla takich produktów. Pojawiały się także postulaty wprowadzenia produktów bezglutenowych do sklepików szkolnych, obniżenia dopuszczalnej zawartości cukru w żywności przeznaczonej do sprzedaży dzieciom, rezygnacji z projektowanego zakazu sprzedaży kawy, wzmocnienia zapisu o produktach lokalnych i sezonowych, doprecyzowania stuprocentowego roślinnego charakteru dań przygotowywanych z nasion roślin strączkowych oraz zagwarantowania nieograniczonego dostępu do wody.

Równolegle projekt skierowano do ponad dziewięćdziesięciu instytucji, w tym organizacji zawodowych i samorządowych, towarzystw naukowych, instytutów badawczych, organizacji pacjenckich, środowisk konsumenckich, organizacji pracodawców, federacji samorządowych i jednostek akademickich. Konsultacjami objęto m.in. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne, Onkologiczne i Diabetologiczne, Naczelne Rady zawodów medycznych, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-PIB, Instytut Matki i Dziecka, Instytut „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka”, liczne uniwersytety medyczne oraz organizacje reprezentujące szkoły, pacjentów, samorządy i branżę żywnościową. Tak szerokie grono konsultacyjne ma podkreślać transparentność procesu i jego ekspercki charakter.

Ministerstwo zapewnia, że każda uwaga – niezależnie od jej źródła – została przekazana ekspertom biorącym udział w pracach nad projektem i poddana wieloetapowej analizie pod kątem zasadności, możliwości wdrożenia oraz przewidywanego wpływu na zdrowie publiczne, edukację i organizację pracy szkół. Efektem tej analizy jest pełna tabela uwag załączona do raportu, zawierająca stanowisko MZ i uzasadnienie każdej decyzji: uwzględnienia, częściowego przyjęcia bądź odrzucenia postulatu.

W odpowiedzi na liczne zgłoszenia dotyczące dyskryminacji dzieci, które z powodów zdrowotnych, etycznych, religijnych lub światopoglądowych nie mogą spożywać produktów odzwierzęcych czy glutenu, Ministerstwo zapowiedziało wprowadzenie nowej delegacji ustawowej. Przyszły przepis (art. 52c ust. 7 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia) umożliwi określanie zasad dla diet roślinnych, diet bezmlecznych, diet bezglutenowych, innych diet eliminacyjnych.

Z dokumentu wynika ponadto, że Ministerstwo Zdrowia zamierza wprowadzić do projektu rozporządzenia istotnie przebudowany model żywienia obiadowego w szkołach. Nowy schemat tygodniowy opiera się na czterech zasadniczych filarach. Po pierwsze, co najmniej raz w tygodniu szkoła będzie zobowiązana podać pełnowartościową potrawę roślinną przygotowaną na bazie nasion roślin strączkowych, takich jak soczewica, fasola, groch, ciecierzyca czy soja – bez jakichkolwiek dodatków produktów pochodzenia zwierzęcego. Ta zmiana wynika z potrzeby zapewnienia dzieciom na dietach eliminacyjnych pełnowartościowych źródeł białka oraz z postulatu doprecyzowania, że dania roślinne muszą być w pełni roślinne, bez dodatku nabiału, jaj czy tłuszczów zwierzęcych.

Po drugie, utrzymany zostaje obowiązek podawania raz w tygodniu potrawy rybnej. MZ podkreśla, że wynika to z aktualnych norm żywienia populacyjnego opracowywanych przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH i pozostaje elementem długofalowej polityki promującej zdrowe źródła tłuszczów w diecie dzieci. Porcji ryby nie będzie można zastąpić mięsem.

Po trzecie, projekt zakłada wprowadzenie limitu dotyczącego mięsa: potrawy mięsne będą mogły pojawić się w jadłospisie obiadowym maksymalnie dwa razy w tygodniu. Ma to ograniczyć nadmierne spożycie mięsa przez dzieci, sprzyjać większej różnorodności białka oraz wpisywać się w rekomendacje dotyczące zdrowych diet, w tym diety planetarnej. W uzasadnieniu do projektu doprecyzowano jednocześnie, jakie rodzaje mięsa są preferowane.

Po czwarte, w każdym dniu, w którym podawane jest mięso lub ryba, szkoła będzie musiała zapewnić pełnowartościową alternatywę roślinną dla uczniów i uczennic niespożywających produktów odzwierzęcych z powodów zdrowotnych, etycznych lub religijnych. Alternatywa ta również musi być oparta na nasionach roślin strączkowych, a jej wprowadzenie stanowi odpowiedź na najczęściej zgłaszane postulaty dotyczące braku równego traktowania dzieci stosujących diety eliminacyjne. W praktyce oznacza to wprowadzenie dwutorowego systemu żywienia: szkoły będą przygotowywać minimum trzy roślinne dania tygodniowo – jedno obowiązkowe i dwa alternatywne.

Ministerstwo pozostawia także jeden dzień w tygodniu jako „dzień otwarty”, w którym to placówka decyduje o rodzaju podawanego posiłku. Może to być danie roślinne, rybne, mączne lub inny posiłek spełniający ogólne kryteria zdrowego żywienia. Rozwiązanie to ma umożliwić zachowanie elastyczności, przy jednoczesnym utrzymaniu pozostałych obowiązków wynikających z rozporządzenia.

W odpowiedzi na jeden z najczęściej zgłaszanych postulatów dotyczących równego traktowania produktów roślinnych, MZ zapowiedziało zmianę zapisu dotyczącego napojów roślinnych. Dotychczas możliwa była zamiana tylko jednej porcji nabiału na produkt roślinny. Po zmianie dopuszczona będzie zamiana obu porcji, pod warunkiem, że będą to napoje lub alternatywy roślinne wzbogacane. MZ zgodziło się ponadto na stosowanie neutralnego nazewnictwa, tak aby nie określać produktów roślinnych jako „naśladujących” mleko.

MZ nie uwzględniło m.in.: wprowadzenia obowiązkowych posiłków bezglutenowych w obecnym brzmieniu (zostaną uregulowane po zmianie ustawy), pełnej rezygnacji z mięsa w menu, wprowadzenia obowiązku codziennego posiłku roślinnego dla wszystkich uczniów i uczennic, zniesienia obowiązku podawania ryby. Ponadto MZ nie wprowadzi obowiązku konsultowania jadłospisów z dietetykiem, ani nie doda przepisu, który nakazuje lub umożliwia taką współpracę. Część z tych propozycji uznano za niemożliwe do wprowadzenia na gruncie obecnej ustawy.

Raport zamyka etap konsultacji publicznych. Kolejnym krokiem będzie przygotowanie finalnej wersji rozporządzenia i przekazanie go do dalszych etapów legislacyjnych. Nowe przepisy mają zmienić standardy żywienia dzieci i młodzieży w polskich szkołach, zwiększyć dostępność pełnowartościowych posiłków w różnych wariantach dietetycznych, a także wpłynąć na decyzje dotyczące zdrowej oferty sklepików szkolnych.

Photo: Jonathan Borba on Unsplash