Szokujące fakty o marnowaniu jedzenia

Koszt klimatyczny marnowania jedzenia jest w dużej mierze poniesiony jeszcze zanim jedzenie zostanie wyrzucone. Według analizy ReFED, około 92% emisji związanych z marnowaniem żywności powstaje w fazie produkcji, gdy ziemia jest przekształcana z lasów lub łąk na pola uprawne, zużywane są zasoby do uprawy roślin lub hodowli zwierząt, podczas transportu oraz w trakcie przechowywania w chłodniach. Tylko 8% emisji wynika z samego procesu utylizacji. Eksperci zauważają, że problem utrzymuje się m.in. z powodu ograniczonych działań politycznych, gdyż wysiłki klimatyczne nadal skupiają się głównie na sektorze energetycznym i transporcie.

Wpływ nadmiaru produkcji żywności na klimat jest szczególnie niepokojący. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), gdyby globalny nadmiar żywności był krajem, byłby trzecim największym emitentem gazów cieplarnianych na świecie, zaraz po Chinach i USA. Raport ReFED pokazuje, że w samych Stanach Zjednoczonych nadmiar żywności odpowiada za taką samą ilość emisji gazów cieplarnianych, jak jazda 54 milionami samochodów, czyli 18% wszystkich zarejestrowanych pojazdów w kraju. Emisje powstające podczas produkcji i łańcucha dostaw, czyli w fazie, gdy jedzenie przemieszcza się „od pola do stołu” przewyższają emisje powstające przy utylizacji w stosunku 92% do 8%.

„Kiedy marnujemy jedzenie, w wielu aspektach wyrzucamy także dużo wody, ziemi, nawozów, naturalnych siedlisk i wielu innych zasobów” – mówi w rozmowie z Sentient Paul West, starszy naukowiec z organizacji Project Drawdown, specjalizującej się w walce ze zmianami klimatu. Owoce i warzywa stanowią prawie połowę (44%) całkowitego marnowania żywności w USA. Mięso i owoce morza, choć również szybko się psują, są marnowane rzadziej, ponieważ są droższe. Jednak marnowanie nawet niewielkiej porcji hamburgera ma znacznie większy wpływ na środowisko niż marnowanie takiej samej ilości owoców, warzyw czy kurczaka, mówi West. Wynika to z faktu, że produkcja wołowiny wymaga ogromnych ilości ziemi, wody i nawozów, a krowy emitują również metan – krótko żyjący, ale bardzo silny gaz cieplarniany – przy czym jedna krowa uwalnia około 220 funtów metanu rocznie. „Jeśli zamierzamy jeść wołowinę i nabiał, zadbajmy, by ich nie marnować” – podkreśla West.

Eksperci uważają, że redukcja strat i marnowania żywności jest jednym z najbardziej skutecznych i praktycznych sposobów na spowolnienie ocieplenia planety. Project Drawdown nazywa to rozwiązaniem „hamulca awaryjnego” – działaniem, które może szybko zmniejszyć emisje, wykorzystując narzędzia, które już mamy, bez konieczności czekania na nowe technologie czy rozwiązania oparte na naturze. Do takich działań należą również zatrzymanie wylesiania i odejście od mięsa oraz nabiału.

Globalne marnowanie żywności napędza kryzys klimatyczny i jednocześnie kosztuje świat biliony dolarów rocznie. Earth.Org przygotował 23 kluczowe fakty, które ujawniają ukryte koszty kultury wyrzucania jedzenia i podkreślają, dlaczego walka z marnowaniem żywności jest niezbędna dla zrównoważonej przyszłości.

1. Każdego roku marnuje się około 25-30% całej żywności wyprodukowanej na świecie – około 1,6 miliarda ton. To odpowiada miliardowi posiłków dziennie, według ONZ.
2. Z całkowitej ilości żywności zmarnowanej w 2022 roku – około 1,05 miliarda ton –  gospodarstwa domowe odpowiadały za 631 milionów ton (60%), sektor usług gastronomicznych za 290 milionów ton, a sektor detaliczny za 131 milionów ton.
3. Gospodarstwa domowe codziennie marnują ponad miliard posiłków nadających się do spożycia. To równowartość około 1,3 posiłków dziennie dla każdej osoby na świecie cierpiącej z powodu głodu.
4. W 2019 roku Stany Zjednoczone wygenerowały 66 milionów ton zmarnowanej żywności w sektorach handlu detalicznego, gastronomii i gospodarstw domowych. To prawie 40% całkowitych dostaw żywności w kraju. Około 60% tego marnotrawstwa trafiło na wysypiska.
5. Rolnictwo to ogromny konsument wody, odpowiadający za niemal 92% globalnego śladu wodnego. Dane ONZ wskazują, że woda zużyta do produkcji wyrzuconej żywności stanowiła 24% całkowitej objętości wody użytej do produkcji.
6. Biorąc pod uwagę wszystkie zasoby użyte do uprawy żywności, naukowcy oszacowali, że marnowanie jedzenia w USA zużywa do 21% słodkiej wody, 19% nawozów, 18% gruntów rolnych oraz 21% pojemności wysypisk.
7. Obecnie marnowana żywność w Europie mogłaby nakarmić 200 milionów ludzi, w Ameryce Łacińskiej 300 milionów, a w Afryce 300 milionów.
8. Kraje rozwinięte i rozwijające się marnują lub tracą mniej więcej taką samą ilość żywności rocznie – odpowiednio 670 i 630 milionów ton.
9. Kraje o wysokich, średnich i niskich dochodach różnią się średnim poziomem marnowania żywności w gospodarstwach domowych jedynie o 7 kilogramów na osobę rocznie.
10. Analizując poszczególne grupy produktów, straty i marnotrawstwo wynoszą około 30% dla zbóż, 40-50% dla bulw i owoców oraz warzyw, 20% dla nasion oleistych, mięsa i nabiału oraz 35% dla ryb.
11. Podczas gdy około 735 milionów ludzi na świecie cierpi głód, straty i marnotrawstwo żywności generują 8-10% globalnej emisji gazów cieplarnianych – prawie pięciokrotnie więcej niż cała branża lotnicza. Gdyby marnowanie żywności było krajem, byłoby trzecim co do wielkości emitentem gazów cieplarnianych, po Chinach i USA.
12. Aby zaspokoić globalne potrzeby żywnościowe, do 2050 roku produkcja żywności będzie musiała wzrosnąć o 70% w porównaniu z dzisiejszymi poziomami. Roczna produkcja zbóż musi wzrosnąć do około 3 miliardów ton z 2,1 miliarda obecnie, a produkcja mięsa musi wzrosnąć o ponad 200 milionów ton, osiągając 470 milionów ton.
13. Straty żywności przekładają się na utracone dochody rolników oraz wyższe ceny dla konsumentów, co daje ekonomiczny impuls do ograniczania marnowania żywności.
14. Na świecie do uprawy żywności, która nigdy nie zostanie zjedzona, zużywa się obszar większy niż Chiny oraz 25% światowych zasobów słodkiej wody.
15. W Chinach co roku traconych lub marnowanych jest ponad 35 milionów ton żywności, co odpowiada około 6% całkowitej produkcji żywności w kraju. Straty żywności występują głównie w restauracjach i gospodarstwach domowych, ponieważ chińska kultura nakazuje gospodarzom zamawianie większej ilości jedzenia, aby okazać gościnność swoim gościom.
16. Cele Zrównoważonego Rozwoju ONZ zakładają zmniejszenie o połowę globalnego marnowania żywności na poziomie detalicznym i konsumenckim oraz ograniczenie strat żywności w całym łańcuchu produkcji i dostaw, w tym strat po zbiorach.
17. Promocje w supermarketach mogą prowadzić do większego marnowania żywności; kupujemy więcej jedzenia, którego tak naprawdę nie potrzebujemy, bo mamy wrażenie, że dostajemy więcej za swoje pieniądze.
18. Według badania przeprowadzonego przez Respect Food, 63% osób nie zna różnicy między datami „należy spożyć do” a „najlepiej spożyć przed”. Produkty z datą „należy spożyć do” są łatwo psujące się i muszą zostać zjedzone przed wskazaną datą. Produkty z datą „najlepiej spożyć przed” można spożywać po tej dacie, jednak mogą już nie mieć najlepszej jakości.
19. Na poziomie sprzedaży detalicznej ogromne ilości żywności są marnowane z powodu nacisku na wygląd – w USA połowa wszystkich produktów jest wyrzucana, ponieważ uznaje się je za zbyt „brzydkie” do spożycia; to aż 60 milionów ton owoców i warzyw.
20. W Europie od 40 do 60% złowionych ryb jest odrzucanych, ponieważ nie spełniają supermarketowych standardów jakości.
21. W USA odpady organiczne są największym źródłem emisji metanu – gazu cieplarnianego o 80 razy większym potencjale ocieplającym niż dwutlenek węgla.
22. Nowe trendy internetowe, takie jak „Mukbang”, w których influencerzy i osobowości mediów społecznościowych transmitują na żywo jedzenie w nadmiarze, prowadzą do nadmiernego marnowania żywności.
23. Jedną z najbardziej przyjaznych dla środowiska metod radzenia sobie z domowymi odpadami żywnościowymi jest kompostowanie – proces średnio- i wielkoskalowy, wymagający przestrzeni na zewnątrz, dużych drewnianych konstrukcji kompostowych oraz regularnej pielęgnacji.

ReFED podkreśla, że aby skutecznie ograniczyć marnowanie żywności, nie wystarczą działania skoncentrowane na recyklingu, takie jak kompostowanie czy utylizacja odpadów. Choć są one ważne i potrzebne, to kluczowe znaczenie ma zapobieganie powstawaniu marnotrawstwa już u źródła. Wymaga to wprowadzenia spójnych, systemowych rozwiązań obejmujących cały łańcuch dostaw – od produkcji rolnej, przez przetwórstwo, handel detaliczny, gastronomię, aż po gospodarstwa domowe.

Ważnym elementem jest ujednolicenie i uproszczenie oznaczeń dat na produktach spożywczych, które dziś często wprowadzają konsumentów w błąd i prowadzą do niepotrzebnego wyrzucania jedzenia. Standaryzacja terminów takich jak „Najlepiej spożyć przed” (ang. „Best If Used By”, oznaczająca datę, do której produkt zachowuje najlepszą jakość, ale po niej nadal może być bezpieczny do spożycia) oraz „Należy spożyć do” (ang. „Use By”, wskazująca datę, do której produkt jest bezpieczny do spożycia i po której nie powinno się go jeść), może znacząco ograniczyć tę nieświadomą stratę.

Ponadto, konieczne jest wspieranie inicjatyw mających na celu ratowanie nadmiaru żywności poprzez przekazywanie jej do organizacji charytatywnych, banków żywności czy na cele komercyjne, takie jak produkcja pasz lub produktów „upcyklingowych”. Ważne są też edukacja konsumentów oraz promowanie świadomego planowania zakupów i korzystania z jedzenia, co zmniejszy straty na poziomie gospodarstw domowych.

Aby zmiana była trwała i efektywna, potrzebna jest szeroka współpraca między wszystkimi uczestnikami systemu żywnościowego – rolnikami, producentami, sprzedawcami, restauratorami, rządem oraz samymi konsumentami. Polityka państwowa powinna wspierać takie działania poprzez wprowadzanie odpowiednich regulacji, zachęt i programów edukacyjnych.

Tylko dzięki kompleksowemu, skoordynowanemu podejściu można realnie ograniczyć marnowanie żywności, co przyniesie wymierne korzyści nie tylko środowisku, ale także gospodarce i społeczeństwu, pozwalając oszczędzać zasoby, zmniejszać emisje gazów cieplarnianych oraz walczyć z głodem i niedożywieniem.

Photo by Stephen Han on Unsplash