Kto decyduje o przyszłości jedzenia? Antropolodzy zabierają głos

To, co jemy, jak produkujemy żywność i kto ma nad nią kontrolę, stanie się do 2050 roku jednym z kluczowych czynników decydujących o zdrowiu ludzi, stabilności społeczeństw i kondycji planety. W odpowiedzi na te wyzwania europejscy antropolodzy jedzenia opublikowali Anthrofood 2050 Manifesto – dokument, który wprost mówi, że przyszłość systemów żywnościowych nie może być projektowana wyłącznie przez technologie, rynki i politykę, ale musi uwzględniać kulturę, relacje społeczne, nierówności i wiedzę lokalną. Manifest powstał w ramach międzynarodowej współpracy badaczy zrzeszonych w European Association of Social Anthropologists (EASA) i jest sygnałem, że antropologia chce aktywnie uczestniczyć w debacie o przyszłości świata.

Anthrofood 2050 Manifesto powstał z przekonania, że kryzys żywnościowy nie jest wyłącznie problemem produkcji czy logistyki. To kryzys relacji między ludźmi a ziemią, między wiedzą lokalną a globalnymi rynkami, między troską a zyskiem. Antropolodzy zwracają uwagę, że zmiany klimatu, degradacja środowiska i korporacyjna koncentracja w sektorze żywnościowym nie tylko zagrażają bezpieczeństwu żywnościowemu, lecz także niszczą kultury jedzenia, praktyki opieki, pamięć i tożsamości zakorzenione w konkretnych miejscach. Jedzenie nie jest jedynie „paliwem”, to nośnik znaczeń, relacji i władzy. Manifest postuluje odejście od myślenia o żywności jako neutralnym towarze i wzywa do tworzenia systemów regeneracyjnych, sprawiedliwych społecznie i kulturowo sensownych.

Dokument jest efektem warsztatu zorganizowanego w Mediolanie w 2025 roku, który zgromadził badaczy i badaczki z różnych krajów i tradycji teoretycznych. To właśnie ta różnorodność perspektyw stanowi jedną z największych sił środowiska antropologicznego skupionego wokół EASA. Stowarzyszenie to od ponad trzydziestu lat tworzy przestrzeń współpracy dla antropologów społecznych działających w Europie i poza nią. Choć jego działalność ma charakter naukowy, EASA nie ogranicza się do akademii. Konferencje, sieci tematyczne i inicjatywy podejmowane w jej ramach coraz częściej wychodzą poza uniwersytety, wchodząc w dialog z polityką publiczną, edukacją, aktywizmem i praktyką społeczną.

EASA jest dziś jedną z najważniejszych organizacji skupiających antropologów w Europie. Łączy badaczy zajmujących się m.in. migracjami, zdrowiem, środowiskiem, technologią czy jedzeniem, oferując im wspólną platformę wymiany wiedzy i doświadczeń. Szczególną rolę odgrywają sieci tematyczne, takie jak Anthropology of Food Network, które umożliwiają długofalową współpracę wokół konkretnych problemów. To właśnie w ramach takiej sieci powstał Manifest Anthrofood 2050 jako próba wypracowania wspólnego języka i kierunku działania wobec globalnych kryzysów.

Manifest wyraźnie podkreśla, że nie wystarczy mówić o „lokalnej żywności”, jeśli lokalność staje się jedynie marketingową etykietą, reprodukującą nierówności dostępu do ziemi i rynków. Nie wystarczy też inwestować w technologie, jeśli pogłębiają one zależności i wykluczenia. Antropolodzy wskazują na znaczenie pracy opiekuńczej – gotowania, przechowywania nasion, dbania o relacje, która podtrzymuje zarówno społeczeństwa, jak i ekosystemy, a pozostaje niewidzialna w dominujących modelach ekonomicznych. Zwracają uwagę na to, że dziedzictwo kulinarne nie jest czymś zamrożonym w czasie, lecz dynamicznym procesem ciągłej adaptacji i twórczej zmiany.

W tym sensie Anthrofood 2050 Manifesto jest nie tylko analizą, ale też zaproszeniem do działania. Autorzy podkreślają, że antropolodzy nie są zewnętrznymi obserwatorami systemu żywnościowego, lecz jego częścią, podobnie jak rolnicy, konsumenci, decydenci czy aktywiści. Dlatego postulują większe zaangażowanie w procesy decyzyjne, współpracę z lokalnymi społecznościami oraz rozwijanie krytycznej edukacji żywnościowej. Wiedza antropologiczna ma tu służyć nie tylko opisywaniu świata, ale jego współtworzeniu.

Działania EASA i inicjatywy takie jak Anthrofood 2050 pokazują, że antropologia coraz wyraźniej wychodzi poza rolę komentatora rzeczywistości. W obliczu narastających kryzysów staje się narzędziem myślenia o przyszłości – takiej, w której jedzenie nie tylko karmi ciała, lecz także podtrzymuje relacje społeczne, kultury i ekosystemy. To głos, który przypomina, że przyszłość żywności nie jest dana raz na zawsze, ale zależy od decyzji podejmowanych dziś – i od tego, kogo dopuszczamy do rozmowy o tym, jak ma ona wyglądać.

Najważniejsze tezy Manifestu Anthrofood 2050  

1. Przyszłość żywności to kwestia planetarna, społeczna i kulturowa – nie tylko technologiczna
Sposób, w jaki produkujemy i konsumujemy jedzenie, zadecyduje do 2050 roku o zdrowiu ludzi, stabilności społeczeństw i kondycji ekosystemów. Kryzys żywnościowy nie jest problemem wyłącznie wydajności, lecz relacji, władzy i nierówności.

2. Jedzenie to nie „paliwo”, to relacja, pamięć i tożsamość
Żywność niesie znaczenia emocjonalne, symboliczne i społeczne. Polityki żywnościowe, które ignorują kulturowe aspekty jedzenia, osłabiają odporność społeczności i zrywają ciągłość kulturową, szczególnie w kontekstach migracji, utraty ziemi i zmian klimatycznych.

3. Systemy żywnościowe reprodukują niesprawiedliwość
Zanieczyszczenie środowiska, zmiany klimatu i brak dostępu do żywności w największym stopniu dotykają społeczności marginalizowane. Antropologia pokazuje, że bezpieczeństwo żywnościowe jest nierozerwalnie związane z klasą, rasą, historią kolonialną i relacjami władzy.

4. „Lokalność” sama w sobie nie gwarantuje sprawiedliwości ani zrównoważenia
Popularne narracje o lokalnej żywności bywają zawłaszczane rynkowo i maskują nierówności w dostępie do ziemi, uznania i rynków. Bez uwzględnienia realnych warunków produkcji i dystrybucji lokalność może utrwalać wykluczenia.

5. Wiedza lokalna i rdzenna jest systematycznie marginalizowana
Grabież ziemi, reżimy własności intelektualnej, monokultury i standaryzacja prowadzą do erozji różnorodnych sposobów żywienia. Ta utrata jest strukturalna, a nie przypadkowa i oznacza zanik wiedzy ekologicznej, strategii adaptacyjnych i spójności społecznej.

6. Technologia i polityka nie są neutralne
Innowacje technologiczne w sektorze żywnościowym rozwijają się nierównomiernie i często wzmacniają koncentrację kapitału, kontrolę nad danymi i zależności strukturalne. Bez refleksji nad dostępem, władzą i sprawiedliwością technologia pogłębia podziały zamiast je niwelować.

7. Jedzenie to troska (care) – a troska jest infrastrukturą
Gotowanie, przechowywanie nasion, opieka, zarządzanie odpadami i podtrzymywanie relacji międzyludzkich są kluczowe dla przetrwania społeczeństw i ekosystemów. Ta praca, wykonywana często przez kobiety, osoby starsze i migrantów, pozostaje niewidzialna i niedowartościowana.

8. Dziedzictwo kulinarne nie jest „zamrożoną tradycją”
Antropologia odrzuca fetyszyzację „autentyczności”. Dziedzictwo żywnościowe jest dynamiczne, zmienne i twórcze – obejmuje kuchnie diasporyczne, innowacje młodych pokoleń i hybrydowe praktyki, które odpowiadają na współczesne wyzwania.

9. Potrzebujemy systemów regeneracyjnych, nie tylko „zrównoważonych”
Utrzymywanie obecnego status quo nie wystarcza. Manifest postuluje regeneracyjne systemy żywnościowe oparte na agroekologii, wiedzy lokalnej i sprawiedliwości międzygatunkowej, które aktywnie odbudowują relacje społeczne i środowiskowe.

10. Antropolodzy są częścią systemu żywnościowego i ponoszą odpowiedzialność
Antropologia nie powinna ograniczać się do krytyki. Manifest wzywa do zaangażowania w politykę publiczną, edukację, działania oddolne i współtworzenie wiedzy z lokalnymi społecznościami.

11. Nie ma „transformacji żywnościowej” bez wymiaru społecznego i kulturowego
Każda zmiana systemów żywnościowych musi uwzględniać złożone konteksty społeczne, historyczne i polityczne. Rozwiązania technokratyczne i uniwersalne modele nie działają w świecie realnych różnic.

12. Przyszłość żywności jest do współtworzenia, nie do odkrycia
Manifest nie jest planem technicznym, lecz zaproszeniem do wspólnego procesu. Przyszłość jedzenia powstaje poprzez relacje, dialog, wiedzę i działanie – jedno ziarno, jedna historia i jedna wspólnota naraz.

Photo by Markus Spiske on Unsplash