Soja stanowi głównie pokarm dla zwierząt, nie dla ludzi

Choć soja często kojarzy się z tofu, napojem sojowym czy dietą roślinną, w rzeczywistości globalne zbiory tej rośliny nie są przeznaczane na bezpośrednią konsumpcję przez ludzi. Dane z analiz międzynarodowych organizacji i badań nad systemem żywnościowym wskazują, że niemal 80% soi trafia na paszę dla zwierząt tzw. hodowlanych, a jedynie niewielki jej ułamek stanowi żywność przeznaczoną dla ludzi.

Raport The State of Food and Agriculture 2025, opublikowany przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), analizuje globalny system rolno-żywnościowy z perspektywy degradacji gruntów i struktury gospodarstw rolnych. Dokument wskazuje, że ziemia pozostaje podstawowym zasobem, od którego zależy produkcja żywności na świecie, jednak intensyfikacja rolnictwa oraz presja związana z rosnącym zapotrzebowaniem na żywność, pasze i surowce rolne prowadzą w wielu regionach do stopniowej degradacji gleb.

Według raportu około 1,7 miliarda ludzi żyje na obszarach, gdzie plony upraw są niższe o co najmniej 10 procent z powodu degradacji gruntów spowodowanej działalnością człowieka. Zjawisko to stanowi poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa żywnościowego, dochodów rolników oraz stabilności ekosystemów.

Autorzy i autorki raportu podkreślają, że ziemia jest fundamentem globalnych systemów żywnościowych. To na niej opiera się ponad 95 procent światowej produkcji żywności, a jednocześnie pełni ona kluczowe funkcje środowiskowe – od magazynowania węgla po utrzymanie bioróżnorodności. Działalność człowieka, w tym intensywna uprawa roli, nadmierny wypas zwierząt czy wylesianie, przyczynia się do pogarszania jakości gleby i spadku jej produktywności. W wielu regionach świata degradacja gruntów prowadzi do zmniejszenia plonów, pogłębia ubóstwo na obszarach wiejskich i utrudnia walkę z głodem.

Raport pokazuje również, jak bardzo zróżnicowana jest struktura gospodarstw rolnych. Na świecie funkcjonuje około 570 milionów gospodarstw rolnych, z czego aż około 85 procent ma powierzchnię mniejszą niż dwa hektary. Jednocześnie te niewielkie gospodarstwa zarządzają jedynie około 9 procentami światowych gruntów rolnych. Z drugiej strony bardzo duże gospodarstwa (liczące ponad tysiąc hektarów) stanowią około 0,1 procent wszystkich gospodarstw, ale kontrolują niemal połowę globalnych gruntów rolnych.

Ta nierównowaga ma istotne znaczenie dla funkcjonowania globalnego rolnictwa. Małe gospodarstwa dominują liczebnie szczególnie w Azji i Afryce i często produkują żywność głównie na potrzeby rynków lokalnych. Z kolei wielkoskalowe gospodarstwa rolne są silniej powiązane z międzynarodowym handlem i specjalizują się w produkcji surowców rolnych o znaczeniu globalnym, takich jak zboża, cukier czy rośliny oleiste. Produkty te stanowią podstawę globalnych łańcuchów dostaw żywności oraz pasz dla zwierząt tzw. hodowlanych.

W tym kontekście rośliny oleiste i paszowe odgrywają ważną rolę w systemie żywnościowym. Uprawy takie jak soja są przykładem produkcji silnie powiązanej z rynkami międzynarodowymi i przemysłową hodowlą zwierząt. W wielu regionach świata, zwłaszcza w Ameryce Południowej, uprawy te prowadzone są w dużych gospodarstwach nastawionych na produkcję eksportową, a ich rozwój jest ściśle powiązany z globalnym popytem na pasze.

Ekspansja rolnictwa jest jednocześnie jednym z głównych czynników wylesiania na świecie. Według analiz FAO rolnictwo odpowiada za zdecydowaną większość globalnej utraty lasów, ponieważ nowe pola uprawne i pastwiska często powstają kosztem terenów leśnych. Z tego powodu wiele surowców rolnych produkowanych na skalę globalną jest coraz częściej wskazywanych jako tzw. towary ryzyka wylesiania, czyli produkty, których produkcja bywa powiązana z przekształcaniem naturalnych ekosystemów w grunty rolne.

Jedną z upraw najlepiej ilustrujących skalę powiązań między rolnictwem, handlem międzynarodowym i produkcją zwierzęcą jest soja. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat roślina ta stała się jednym z najważniejszych surowców rolnych na świecie. Jej znaczenie wynika przede wszystkim z bardzo wysokiej zawartości białka oraz z faktu, że po przetworzeniu stanowi podstawowy składnik pasz dla zwierząt tzw. hodowlanych.

Po zbiorze ziarna soi są zazwyczaj przetwarzane w procesie tzw. tłoczenia lub „crushingu”. W jego wyniku powstają dwa główne produkty: olej sojowy oraz śruta sojowa. Olej trafia przede wszystkim do przemysłu spożywczego, natomiast śruta – bardzo bogata w białko – jest wykorzystywana głównie jako pasza dla zwierząt tzw. hodowlanych. Szacuje się, że około 98 procent globalnej produkcji śruty sojowej wykorzystywane jest w żywieniu zwierząt.

Analizy globalnych przepływów soi wskazują, że około 76–77 procent światowej produkcji tej rośliny przeznacza się na paszę dla zwierząt. Jedynie około 20 procent soi jest wykorzystywane bezpośrednio w żywności dla ludzi, a około 4 procent trafia do zastosowań przemysłowych, takich jak produkcja biopaliw czy smarów.

Struktura wykorzystania soi w sektorze paszowym jest również wyraźnie zróżnicowana. Około 37 procent światowej produkcji soi trafia do karmienia tzw. drobiu, około 20 procent do hodowli świń, a kolejne około 6 procent do akwakultury, czyli hodowli ryb i owoców morza. W porównaniu z tymi wartościami stosunkowo niewielka część soi jest przeznaczana bezpośrednio na żywność dla ludzi. Szacuje się, że tradycyjne produkty sojowe, takie jak tofu, tempeh, napoje sojowe czy edamame, odpowiadają łącznie za około 7 procent światowego zużycia soi. Pozostała część soi wykorzystywanej bezpośrednio przez ludzi trafia głównie do produkcji oleju roślinnego, który jest szeroko stosowany w przemyśle spożywczym.

Takie proporcje pokazują, że rola soi w globalnym systemie żywnościowym jest w dużej mierze pośrednia. Zamiast trafiać bezpośrednio na stoły konsumentów i konsumentek, ogromna część tej rośliny jest wykorzystywana w przemysłowej hodowli zwierząt. Oznacza to, że soja stanowi kluczowe ogniwo w globalnym systemie produkcji zwierzęcej i jest jednym z podstawowych źródeł białka w paszach dla zwierząt lądowych i wodnych.

Jednocześnie rosnące zapotrzebowanie na pasze jest jednym z głównych czynników ekspansji upraw soi w ostatnich dekadach. Szczególnie widoczne jest to w Ameryce Południowej, gdzie Brazylia i Argentyna należą dziś do największych producentów i eksporterów tej rośliny. Dynamiczny wzrost produkcji soi jest ściśle powiązany z globalnym wzrostem konsumpcji mięsa oraz rozwojem przemysłowej hodowli zwierząt.

Autorzy analiz dotyczących globalnego systemu żywnościowego podkreślają, że sposób wykorzystania upraw takich jak soja ma istotne znaczenie dla przyszłości rolnictwa i środowiska. Decyzje dotyczące produkcji, handlu i konsumpcji surowców rolnych wpływają nie tylko na dostępność żywności, lecz także na tempo wylesiania, stan gleb, bioróżnorodność oraz emisje gazów cieplarnianych. W tym sensie soja stała się symbolem współczesnego systemu żywnościowego – systemu, w którym ogromna część produkcji roślinnej jest wykorzystywana nie bezpośrednio do żywienia ludzi, lecz do produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego. Tymczasem soja w diecie ludzi jest cenionym źródłem wysokiej jakości białka roślinnego oraz składników odżywczych, dlatego często pojawia się w zaleceniach żywieniowych i dietach ograniczających spożycie produktów zwierzęcych.

Więcej informacji na temat właściwości soi, mitów z nią związanych oraz jej roli w żywieniu można znaleźć w artykułach dietetyczki Iwony Kibil „Czy soja jest zdrowa? Fakty i mity na temat soi i soi GMO” oraz „5 mitów o soi, które wciąż pokutują (i dlaczego wszystkie są błędne)”.

Photo by Kamala Bright on Unsplash