Niech prawo do zdrowej, etycznej żywności stanie się priorytetem

Zwracam się do Prezydenta RP, Karola Nawrockiego, z apelem o rozpoczęcie debaty dotyczącej
prawa do zdrowej, etycznej żywności w Polsce. Ten temat jest szczególnie istotny, konsekwentnie pomijany albo podejmowany w sposób niekompletny przez osoby decydenckie. Łączy on krytyczne wyzwania: w ochronie zdrowia, w prawach rolników i rolniczek, związane z konsekwencjami kryzysu klimatycznego dla systemu żywności i rolnictwa, a także w prawach osób mieszkających na obszarach wiejskich. Prawo do etycznej, zdrowej i bezpiecznej żywności jest redukowane do kwestii bezpieczeństwa jej produkcji, certyfikacji, kontroli odpowiednich służb czy zapewnienia jakiegokolwiek wsparcia w tym zakresie żywności dla osób w kryzysie ubóstwa. Często prawo do etycznej zdrowej żywności nazywane jest ideologią, staje się obiektem ataków dezinformacyjnych i tematem wykorzystywanym do dzielenia nas – obywateli i obywatelek.

Od lat Green REV Institute, think tank, który działa na rzecz sprawiedliwości żywnościowej, prowadzi badania. W 2023 r. przeanalizowaliśmy działania największych sieci handlowych: Żabki, Biedronki, Lidla, Dino, Kauflanda. Nasza analiza1 pokazała, że sieci, które stały się fundamentem dostępu do żywności dla ponad 80% Polek i Polaków, promują żywność niezdrową, produkty przetworzone, pochodzące z ferm wielkotowarowych mięso i nabiał. Te promocje to nie tylko reklamy w aplikacjach czy gazetkach, ale taż promocje cenowe, na które jesteśmy szczególnie wrażliwi, gdyż pod koniec dnia musimy decydować portfelem. To nasze babcie, dziadkowie, osoby, które mają niższe dochody, mają pozorny wybór w popularnych sieciach, które zdominowały rynek, i wybierają zgodnie z oczekiwaniami korporacji – żywność, która szkodzi. Nie mamy dostępu do innej żywności – jesteśmy ofiarami wykluczenia transportowego, transformacji gospodarczej, która wzmocniła korporacje i duże podmioty kosztem dostępu do lokalnej, sezonowej, zdrowej żywności. Ubóstwo żywnościowe to zarówno brak dostępu do żywności, jak i dostęp do żywności, która szkodzi i powoduje wzrost liczby osób, które są narażone na choroby cywilizacyjne.

Obecnie przez otyłość coraz więcej młodych ludzi cierpi na raka jelita grubego: liczba osób powyżej roku życia, które usłyszały taką diagnozę, wzrosła 10-krotnie w porównaniu z danymi sprzed 30 lat. Problem cukrzycy dotyka aż 4 milionów Polek i Polaków, z czego 1 milion to przypadki niezdiagnozowane2.

Wykluczenie żywnościowe zaczyna się w polskich przedszkolach i szkołach. W 2024 r. sprawdziłyśmy
jadłospisy ponad 1000 szkół podstawowych w Polsce3. Polskie stołówki i firmy cateringowe
serwują żywność, która szkodzi – głównie przetworzone mięso, nabiał, żywność
z ferm wielkotowarowych. Polska słynie z warzyw, owoców – żywności, którą pamiętam z dzieciństwa. Jednak dzisiaj nasze dzieci nie mają szans na kształtowanie zdrowych nawyków żywnościowych. Są wychowywane w kulturze żywności niezdrowej i niezrównoważonej.

W 2024 r. zapytałyśmy młodych Polaków i młode Polki w sześciu polskich miastach o to, co jedzą
i co wiedzą o jedzeniu4. Wyniki badania „Klimat na talerzu. Wybory żywieniowe starszych nastolatków w perspektywie zdrowia i klimatu” pokazują smutny obraz samotności żywnościowej
młodych ludzi – którzy zostali skazani na kanapki z Żabki, są kuszeni promocjami i aplikacjami,
nie będą pamiętać smaku rodzinnych posiłków. Oczywiście konsekwencje będą i są poważne
– dla ochrony zdrowia, budowania wspólnoty przy rodzinnym stole, polskiego rolnictwa.
Serdecznie zachęcam Pana Prezydenta do zapoznania się z obydwoma badaniami. To ważny
fundament dla zrozumienia, że czas na nowe podejście do żywności.

Roślinna transformacja jest podstawą do budowania solidarności żywnościowej. Najnowsze badania
naukowe nie pozostawiają wątpliwości – przejście na dietę roślinną to realne, wymierne korzyści dla
zdrowia, gospodarki, praw zwierząt, środowiska. To kierunek dla budowania rolnictwa bardziej odpornego na kryzys klimatyczny. Inne państwa – jak Dania – już dzisiaj stawiają na programy promujące dietę roślinną i z sukcesem łączą to ze wsparciem dla lokalnych rolników i rolniczek. Jednak w Polsce najważniejsze siły polityczne nie chcą odważnie stanąć po stronie solidarności żywnościowej.

Polskie rolnictwo, rolniczki i rolnicy są ofiarami tego samego systemu, który szkodzi nam wszystkim.
Dziś dopłaty publiczne wspierają głównie intensywne rolnictwo zwierzęce i wielkoprzemysłową
produkcję, blokując możliwość rozwoju małych i średnich gospodarstw, które chcą produkować
zdrową, lokalną żywność roślinną. Rolnicy i rolniczki, którzy chcieliby przejść na uprawę roślin
strączkowych, warzyw czy owoców, nie mają dostępu do wsparcia finansowego ani wiedzy.
System dopłat został zaprojektowany dla dużych graczy i korporacji – nie dla tych, którzy chcą
budować przyszłość polskiego rolnictwa.

Od lat w ramach AgriWatch Green REV Institute prowadzi monitoring wydatkowania środków
publicznych na rolnictwo. Konsekwentnie nasze prawo do informacji jest naruszane – nie wiemy,
jak dokładnie są wydawane nasze podatki, kto i w jakim zakresie korzysta z publicznych
pieniędzy. Obywatele i obywatelki zasługują na pełną transparentność: mamy prawo wiedzieć,
czy nasze podatki wspierają zdrową żywność dla naszych dzieci, czy też gigantyczne fermy,
które zatruwają wodę i powietrze w naszych sąsiedztwach.

Wzywam do podjęcia następujących działań:

  1. Zainicjowania narodowej debaty o prawie do etycznej, zdrowej żywności – z udziałem
    ekspertów zdrowia publicznego, rolników, organizacji społecznych, naukowców i obywateli.
  2. Zapewnienia transparentności wydatkowania środków publicznych na rolnictwo i żywność –
    obywatele i obywatelki mają prawo wiedzieć, jak ich podatki kształtują system żywności.
  3. Wsparcia dla transformacji rolnictwa – programy pomocowe dla rolników chcących
    przejść na produkcję zdrowej żywności roślinnej.
  4. Reformy żywienia w instytucjach publicznych i w zamówieniach publicznych – wprowadzenie
    standardów zdrowej, roślinnej żywności w przedszkolach, szkołach, szpitalach
    i wszystkich innych instytucjach finansowanych z pieniędzy publicznych.

Polska ma wszystko, czego potrzeba do tej zmiany – bogate tradycje ogrodnicze, zaangażowanych
rolników i zaangażowane rolniczki, coraz bardziej świadome społeczeństwo. Brakuje
tylko woli politycznej i systemu, który będzie po stronie ludzi, nie korporacji.

Żywność to nie ideologia – to życie, zdrowie, przyszłość naszych dzieci oraz godność rolników
i rolniczek, którzy nas karmią. To także odpowiedzialność za zwierzęta i planetę, którą przekażemy następnym pokoleniom. Nie chcę, aby Polska była liderką ferm wielkotowarowych
i produkcji zwierzęcej. Chcę, żeby stała się liderką etycznej żywności.

Stoimy u progu kryzysu, ale także u progu ogromnej szansy. Możemy zbudować system żywności,
który będzie służył wszystkim: konsumentom i konsumentkom, rolnikom i rolniczkom, zwierzętom
i środowisku. Ale potrzebujemy przywództwa, które odważy się powiedzieć prawdę
i podjąć trudne decyzje.

Wierzę, że Polska może być liderem tej transformacji w Europie. Wierzę, że możemy połączyć
siły ponad podziałami. Ale czas działa przeciwko nam – każdego dnia tysiące dzieci jedzą
w szkołach żywność, która im szkodzi, każdego dnia rolnicy bankrutują, ponieważ system ich nie
wspiera, każdego dnia tracimy szansę na budowanie lepszej przyszłości.

Apeluję do Prezydenta RP: niech prawo do zdrowej, etycznej żywności stanie się priorytetem
dla Polski.

  1. https://bezpiecznazywnosc.org/2024/01/04/raport-meat-us-half-way/ ↩︎
  2. Prof. dr hab. n. med. Mirosław Jarosz, https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/panel-ekspertow-zdrowe-odzywianie.html ↩︎
  3. https://bezpiecznazywnosc.org/2025/03/10/7107-2/ ↩︎
  4. https://bezpiecznazywnosc.org/2025/09/25/magazyn-bezpieczna-zywnosc-nr-2/ ↩︎

List Anny Spurek pn. „Niech prawo do zdrowej, etycznej żywności stanie się priorytetem” został opublikowany w marcowym wydaniu magazynu „Nowa Bezpieczna Żywność”.

Anna Spurek – CEO Green REV Institute i Federacji Bezpieczna Żywność. Absolwentka Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Szkoły Głównej Handlowej, Democracy & Diversity New School University. Trenerka, wykładowczyni, ekspertka w działaniach na rzecz mobilizowania i edukowania dla zmiany. Pracowała w zespole projektowym Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, doradzała w Regionalnym Ośrodku Szkoleniowych EFS, budowała relacje biznesowe. Feministka, weganka.

Udostępnij:

Czytaj także