Aktywność organizacji trzeciego sektora zapewnia równość w dostępie do żywności

Bezpieczeństwo społeczne, rozumiane jako zapewnienie równego dostępu do podstawowych
dóbr, w tym do dobrej jakości żywności, stanowi jedno z kluczowych wyzwań polityki publicznej. Najnowsze dane wskazują na alarmujący poziom skrajnego ubóstwa w Polsce – obecnie dotyczy ono 5,2% populacji, czyli około 1,9 mln osób¹. W praktyce oznacza to trwałą deprywację materialną, która regularnie ogranicza dostęp do wystarczającej ilości pełnowartościowej żywności. Organizacje pomocowe sygnalizują jednocześnie, że w warunkach rosnących kosztów życia skala tego problemu może być istotnie większa niż wynika to z oficjalnych statystyk.

System wsparcia żywnościowego – model oparty na współpracy

Polski system wsparcia żywnościowego opiera się na rozbudowanej współpracy międzysektorowej.
Tworzą go podmioty rynkowe przekazujące żywność zagrożoną zmarnowaniem oraz
występujące w roli donatorów finansowych instytucje pomocy społecznej odpowiedzialne za
weryfikację beneficjentów, jednostki samorządu terytorialnego i administracja rządowa projektujące
i finansujące polityki publiczne, a także organizacje trzeciego sektora. Kluczową rolę
w tym systemie pełnią właśnie organizacje pozarządowe, które ratują żywność przed zmarnowaniem i przekazują ją osobom najbardziej potrzebującym. To one stanowią ostatnie ogniwo łańcucha bezpieczeństwa żywnościowego, a tym samym zapewniają realny dostęp do wsparcia na poziomie lokalnym.

Organizacje lokalne jako fundament systemu

Bez aktywności organizacji trzeciego sektora system bezpieczeństwa żywnościowego w obecnym
kształcie nie mógłby funkcjonować. Organizacje te współpracują z bankami żywności
i innymi podmiotami parasolowymi lub pozyskują żywność bezpośrednio od sieci handlowych
i producentów, przekazując ją na cele charytatywne zgodnie z obowiązującymi przepisami
prawa. Dysponują własnymi bazami beneficjentów, opracowują kryteria kwalifikacji do pomocy
oraz systemy dystrybucji, w dużej mierze opierając się na pracy wolontariuszy.
Jednocześnie model ten ujawnia wiele narastających słabości, które zagrażają stabilności całego
systemu.

Kluczowe bariery funkcjonowania systemu

Pierwszym istotnym problemem jest systematyczny spadek liczby organizacji zajmujących się dystrybucją żywności. Wiele z nich zostało założonych kilkadziesiąt lat temu i obecnie mierzy się
z brakiem sukcesji przywódczej. Liderzy odchodzą na emeryturę i nie pozostawiają następców,
a wysoki próg wejścia sprawia, że nowe podmioty nie powstają w tempie pozwalającym na uzupełnienie tej luki. Zjawisko to obserwują wszystkie banki żywności w Polsce. Szczególnie widoczne jest to w przypadku organizacji uczestniczących w programie Fundusze Europejskie na Pomoc Żywnościową, który stanowi główny instrument państwa w walce z niedożywieniem. Program ten, choć istotny systemowo, jest dla wielu lokalnych organizacji zbyt wymagający – zwłaszcza pod względem formalnym i dokumentacyjnym. Odpowiedzialność za ewentualne błędy spoczywa na organizacjach, które jednocześnie nie otrzymują finansowania adekwatnego do nakładów pracy organizacyjnej i administracyjnej. W rezultacie część podmiotów rezygnuje z udziału w programie, co ogranicza dostęp beneficjentów do żywności o długim terminie przydatności.

Kolejną barierą jest niedostateczna infrastruktura. Organizacjom lokalnym często brakuje odpowiednich magazynów, sprzętu chłodniczego oraz środków transportu umożliwiających odbiór
i dystrybucję większych partii żywności. Ograniczenia te bezpośrednio przekładają się na skalę
i regularność udzielanej pomocy.

Istotnym problemem pozostaje również nierównomierne rozmieszczenie organizacji pomocowych.
Koncentrują się one głównie wokół dużych miast, podczas gdy znaczne obszary peryferyjne –
zwłaszcza tereny wiejskie – pozostają praktycznie pozbawione lokalnych punktów wsparcia. Dla
osób niemobilnych oznacza to faktyczne wykluczenie z systemu pomocy żywnościowej.

Kierunki działań dla decydentów

Zidentyfikowane wyzwania wskazują na pilną potrzebę systemowego wsparcia organizacji wydających żywność na poziomie lokalnym. Dotyczy to zarówno inwestycji infrastrukturalnych, jak
i wzmacniania zasobów ludzkich oraz kompetencji zarządczych.

Jeśli system bezpieczeństwa żywnościowego ma zachować swoją wydolność, konieczne jest
uruchomienie – na poziomie samorządowym i krajowym – ukierunkowanych funduszy wspierających małe i średnie organizacje pomocowe. Środki te powinny umożliwiać doposażenie
magazynów, zakup sprzętu chłodniczego i transportowego, a także finansowanie pracy koordynatorów i działań administracyjnych.

Niezbędne jest również uproszczenie procedur lub stworzenie równoległych, mniej sformalizowanych ścieżek wsparcia dla organizacji, które nie są w stanie sprostać wymogom dużych
programów europejskich, a jednocześnie pełnią kluczową rolę w docieraniu do najbardziej wykluczonych grup.

Obecnie środki publiczne w przeważającej mierze trafiają do dużych organizacji parasolowych
oraz do podmiotów działających w największych miastach. W mniejszych miejscowościach organizacje lokalne rzadko mogą liczyć na wsparcie swojej działalności statutowej, mimo że to
one najczęściej przejmują funkcje państwa w obszarze przeciwdziałania wykluczeniu żywnościowemu.

Wzmocnienie lokalnych organizacji pomocowych powinno stać się jednym z priorytetów polityki
społecznej. Bez stabilnego, przewidywalnego wsparcia finansowego i instytucjonalnego
istnieje realne ryzyko dalszej erozji systemu bezpieczeństwa żywnościowego. Jest to wyzwanie
dla decydentów zarówno krajowych, jak i samorządowych – wymagające długofalowego
podejścia opartego na uznaniu roli trzeciego sektora jako strategicznego partnera państwa
w walce z ubóstwem i nierównościami społecznymi.

1. Poverty Watch 2025 EAPN oraz GUS, Zasięg zagrożenia ubóstwem ekonomicznym w Polsce w 2024 r., https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunki-zycia/ubostwo-pomoc-spoleczna/zasieg-zagrozenia-ubostwem-ekonomicznym-w-polsce-w-2024-r-,14,12.html. ↩︎

List Anny Wolskiej pn. „Aktywność organizacji trzeciego sektora zapewnia równość w dostępie do żywności” został opublikowany w marcowym wydaniu magazynu „Nowa Bezpieczna Żywność”.

Anna Wolska – dyrektorka Banku Żywności SOS w Warszawie. Ukończyła filozofię i socjologię
w ramach Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych na Uniwersytecie
Mikołaja Kopernika oraz studia MBA w Instytucie Nauk Ekonomicznych PAN. Menedżerka
z kilkunastoletnim doświadczeniem w instytucjach publicznych i organizacjach pozarządowych. Autorka kilkudziesięciu projektów wspierających realizację działań sektora pozarządowego.