Rolnictwo przyszłości czy plan przetrwania?

Model intensywnego rolnictwa, który przez dekady zwiększał produkcję żywności, pozostawił po sobie wysoki rachunek środowiskowy i okazał się mało odporny na kryzysy klimatyczne oraz geopolityczne. Brytyjski rząd przekonuje, że kolejny etap rozwoju sektora wymaga zmiany logiki jego funkcjonowania. „Farming Roadmap 2050” wyznacza kierunek transformacji, w której bezpieczeństwo żywnościowe, ochrona ekosystemów i konkurencyjność gospodarki mają wzajemnie się wzmacniać, a nie wykluczać.

Jeszcze kilka lat temu dyskusja o przyszłości rolnictwa koncentrowała się przede wszystkim na wielkości produkcji i poziomie dopłat. Dziś punkt ciężkości wyraźnie się przesuwa. W opublikowanej przez brytyjski Departament Środowiska, Żywności i Spraw Wiejskich strategii „Farming Roadmap 2050” rolnictwo zostaje przedstawione jako sektor odpowiedzialny za produkcję żywności, ale także za bezpieczeństwo państwa, ochronę przyrody, odporność gospodarki i stabilność społeczności wiejskich. Dokument pokazuje, że przyszłość rolnictwa będzie zależeć od zdolności do jednoczesnego realizowania wielu celów, które jeszcze do niedawna traktowano jako wzajemnie sprzeczne.

Autorzy i autorki strategii wskazują, że angielskie rolnictwo przechodzi największą transformację od zakończenia II wojny światowej. Powodem nie jest już konieczność zwiększania produkcji żywności za wszelką cenę, lecz potrzeba funkcjonowania w warunkach coraz większej niepewności. Zmiany klimatu prowadzą do częstszych susz i powodzi, napięcia geopolityczne wpływają na ceny nawozów i energii, a degradacja środowiska ogranicza możliwości dalszego intensywnego wykorzystywania ziemi. Jednocześnie sektor musi odnaleźć się po odejściu od unijnego systemu dopłat bezpośrednich i coraz mocniej opierać swoją rentowność na rynku oraz nowych źródłach finansowania.

Strategia nie kwestionuje znaczenia produkcji żywności. Wręcz przeciwnie – wielokrotnie podkreśla, że pozostaje ona podstawowym zadaniem rolnictwa i jednym z filarów bezpieczeństwa narodowego. Rząd odrzuca narrację przedstawiającą ochronę środowiska i produkcję rolną jako konkurencyjne cele, podkreślając, że długoterminowa produktywność zależy właśnie od jakości gleby, zasobów wodnych i bioróżnorodności. Bez odbudowy tych zasobów nie będzie możliwe utrzymanie stabilnej produkcji żywności w kolejnych dekadach.

To założenie prowadzi do nowego modelu rozwoju sektora. Rolnictwo ma być jednocześnie bardziej dochodowe, wydajniejsze, odporniejsze na kryzysy i mniej obciążające środowisko. Osiągnięcie tych celów ma umożliwić szerokie wykorzystanie nowych technologii, w tym sztucznej inteligencji, automatyzacji, robotyki oraz rolnictwa precyzyjnego. Technologie cyfrowe mają wspierać osoby prowadzące gospodarstwa w podejmowaniu decyzji dotyczących nawożenia, ochrony roślin, gospodarowania wodą czy ograniczania emisji gazów cieplarnianych. Równolegle rozwijane mają być rozwiązania oparte na procesach naturalnych, takie jak poprawa jakości gleb, zwiększanie liczby zadrzewień czy odbudowa siedlisk przyrodniczych.

Istotnym elementem strategii jest zmiana roli państwa. Dokument odchodzi od wizji administracji jako instytucji przede wszystkim finansującej rolnictwo. Rząd zamierza pełnić funkcję organizatora rynku, inwestora w innowacje oraz podmiotu ograniczającego ryzyko związane z wdrażaniem nowych rozwiązań. Publiczne środki mają być kierowane tam, gdzie rynek sam nie zapewnia odpowiednich zachęt – przede wszystkim w obszarze ochrony środowiska, adaptacji do zmian klimatu i rozwoju nowych technologii. W miarę dojrzewania tych rozwiązań coraz większą odpowiedzialność mają przejmować prywatni inwestorzy oraz uczestnicy rynku.

W harmonogramie obejmującym lata 2026–2030 pojawiają się konkretne terminy uruchamiania nowych instrumentów finansowych, zmian legislacyjnych, inwestycji w infrastrukturę wodną, programów badawczych oraz reform systemu wsparcia. Taka chronologia ma znaczenie polityczne. Sugeruje odejście od logiki krótkoterminowych interwencji na rzecz wieloletniego zarządzania zmianą, w którym kolejne działania mają wzajemnie się uzupełniać. W ten sposób państwo próbuje zbudować przewidywalne otoczenie dla sektora funkcjonującego od kilku lat w warunkach niemal permanentnej niepewności.

Jednocześnie autorzy i autorki strategii zwracają uwagę na problemy ekonomiczne, z którymi od lat mierzą się osoby prowadzące gospodarstwa. Niskie ceny skupu, nierównowaga sił w relacjach z sieciami handlowymi oraz wysokie koszty produkcji ograniczają możliwości inwestowania. Dlatego rząd zapowiada działania mające zwiększyć przejrzystość łańcuchów dostaw, poprawić pozycję negocjacyjną producentów i rozwijać spółdzielczość. Rząd chce również wspierać eksport brytyjskiej żywności oraz otwieranie nowych rynków zagranicznych.

W strategii wyraźnie widoczna jest także próba odpowiedzi na problem starzenia się sektora rolnego. Dokument zakłada tworzenie nowych ścieżek edukacyjnych, rozwój kwalifikacji zawodowych oraz ułatwienie wejścia do zawodu osobom rozpoczynającym działalność. Jednocześnie podkreśla się znaczenie wymiany wiedzy między osobami prowadzącymi gospodarstwa oraz upowszechniania dobrych praktyk, które pozwalają zwiększać efektywność bez konieczności kosztownych inwestycji.

Choć „Farming Roadmap 2050” przedstawia spójną wizję przyszłości, pozostawia również wiele pytań. Nie wiadomo, w jakim stopniu ambitne cele środowiskowe uda się pogodzić z utrzymaniem wysokiej produkcji żywności, szczególnie w warunkach rosnącej presji ekonomicznej. Wątpliwości budzi także tempo wdrażania nowych technologii oraz zdolność mniejszych gospodarstw do korzystania z kosztownych innowacji. Znaczącym wyzwaniem może okazać się również utrzymanie społecznej akceptacji dla zmian, które będą wymagały nowych kompetencji, inwestycji i dostosowania modeli biznesowych.

Brytyjska strategia pokazuje jednak szerszy trend widoczny również w innych państwach rozwiniętych. Rolnictwo przestaje być postrzegane wyłącznie jako sektor produkujący żywność. Częściej staje się elementem polityki klimatycznej, bezpieczeństwa narodowego i transformacji gospodarczej. To oznacza, że przyszłość obszarów wiejskich nie będzie zależeć wyłacznie od wysokości dopłat, a od zdolności do funkcjonowania w świecie, w którym efektywność ekonomiczna, odporność na kryzysy i odpowiedzialność środowiskowa stają się nierozłączne.

Dokument „Farming Roadmap 2050” pobierzesz tutaj.

Photo by maxbelchenko on Canva