Przełomowy wyrok w Peru. Sąd stanął po stronie osób na diecie wegańskiej

Wyrok nakazujący publicznemu uniwersytetowi zapewnienie stałej wegańskiej opcji posiłków może wykraczać daleko poza mury uczelni. Jeśli zostanie utrzymany, stanie się ważnym precedensem dla szkół, szpitali, jednostek wojskowych i innych instytucji publicznych w Peru. Może również stanowić punkt odniesienia dla podobnych spraw w innych państwach.

Brak wegańskich posiłków w uniwersyteckiej stołówce może naruszać prawa podstawowe – uznał Sąd Konstytucyjny w Limie, nakazując Narodowemu Uniwersytetowi św. Marka wprowadzenie stałej wegańskiej opcji żywieniowej. Choć uczelnia odwołała się od wyroku, orzeczenie już teraz uznawane jest za precedensowe. Po raz pierwszy sąd tak wyraźnie powiązał etyczny weganizm z konstytucyjnie chronioną wolnością sumienia.

Narodowy Uniwersytet św. Marka (Universidad Nacional Mayor de San Marcos, UNMSM), najstarsza publiczna uczelnia w Peru i obu Amerykach, został zobowiązany do zapewnienia stałej wegańskiej opcji w stołówce akademickiej. Wyrok wydał Szósty Sąd Konstytucyjny w Limie, uznając, że całkowity brak posiłków zgodnych z przekonaniami etycznych wegan i weganek narusza podstawowe prawa osób studiujących. Orzeczenie zapadło 3 czerwca 2026 roku i jest wyrokiem pierwszej instancji. Uczelnia złożyła apelację.

Sprawa rozpoczęła się ponad dwa lata wcześniej. W 2024 roku dwie osoby studiujące na UNMSM, Gabriela Santos Tacuri i Luis Florian, wspierani przez organizację Derecho Animal en Perú oraz prawników i prawniczki z Instituto de Defensa Legal (IDL), złożyli pozew konstytucyjny przeciwko uczelni. Argumentowli, że choć stołówka finansowana ze środków publicznych zapewnia posiłki studentom i studentkom, w praktyce wyklucza osoby kierujące się etycznym weganizmem, ponieważ nie oferuje żadnej roślinnej alternatywy. Oznaczało to konieczność rezygnacji z przysługujących świadczeń lub ponoszenia dodatkowych kosztów zakupu żywności poza kampusem. Według osób pozywających naruszało to ich prawo do równego dostępu do usług publicznych oraz wolność sumienia.

Pozew nie ograniczał się wyłącznie do żądania wprowadzenia jednego wegańskiego dania. Wnioskodawcy domagali się stworzenia stałej, pełnowartościowej pod względem żywieniowym opcji przygotowywanej pod nadzorem specjalistów i specjalistek z zakresu dietetyki, uznania etycznego weganizmu za przekonanie podlegające ochronie konstytucyjnej oraz wdrożenia mechanizmu pozwalającego określić rzeczywiste zapotrzebowanie na takie posiłki. Miało to umożliwić racjonalne planowanie produkcji żywności i uniknięcie marnowania publicznych środków.

Pierwszy etap postępowania nie zakończył się sukcesem osób pozywających. W sierpniu 2025 roku sąd oddalił pozew z przyczyn proceduralnych, uznając, że przed skierowaniem sprawy do sądu nie zostały wyczerpane wszystkie środki administracyjne. Orzeczenie spotkało się z krytyką zarówno organizacji wspierających osoby studiujące, jak i ekspertów oraz ekspertek zajmujących się prawami człowieka. Wskazywano, że sąd nie odniósł się do meritum sprawy, mimo że uczelnia przez wiele miesięcy nie odpowiedziała na formalne wnioski dotyczące wprowadzenia wegańskiego menu.

Po wniesieniu apelacji wyższa instancja uchyliła to rozstrzygnięcie i nakazała ponowne rozpoznanie sprawy. Dopiero wówczas sąd odniósł się do zasadniczego pytania – czy brak możliwości skorzystania z publicznej stołówki przez osoby kierujące się względami etycznymi może stanowić naruszenie praw konstytucyjnych.

Odpowiedź była twierdząca. W uzasadnieniu wyroku sąd stwierdził, że odmowa zapewnienia wegańskiej opcji nie jest wyłącznie kwestią organizacji żywienia, lecz prowadzi do naruszenia prawa do równości, zakazu dyskryminacji, wolności sumienia oraz prawa do swobodnego rozwoju osobowości. Szczególnie istotne jest uznanie, że etyczny weganizm może stanowić przekonanie moralne zasługujące na ochronę konstytucyjną, podobnie jak inne głęboko zakorzenione przekonania światopoglądowe.

Jednocześnie sąd nie nakazał natychmiastowego przygotowywania nieograniczonej liczby wegańskich posiłków. W wyroku podkreślono, że uczelnia powinna najpierw przeprowadzić badanie lub rejestr osób zainteresowanych korzystaniem z takiego menu, a następnie przygotowywać odpowiednią liczbę pełnowartościowych posiłków zgodnie z rzeczywistym zapotrzebowaniem. Rozwiązanie to ma pogodzić realizację praw studentów i studentek z racjonalnym gospodarowaniem środkami publicznymi oraz ograniczeniem marnowania żywności.

Choć orzeczenie nie jest jeszcze prawomocne, już teraz wywołało szeroką dyskusję w środowisku prawniczym. Organizacje zaangażowane w sprawę podkreślają, że jego znaczenie wykracza daleko poza stołówkę jednego uniwersytetu. Jeżeli zostanie utrzymane przez sąd wyższej instancji, może stać się podstawą do dochodzenia podobnych praw w innych instytucjach publicznych, takich jak szkoły, szpitale, akademiki, jednostki wojskowe czy zakłady karne. W praktyce oznaczałoby to uznanie, że obowiązek zapewnienia równego dostępu do usług publicznych obejmuje również osoby, których wybory żywieniowe wynikają z chronionych przekonań etycznych.

Do postępowania opinię dotyczącą standardów ochrony praw człowieka przedstawiła dr Jeanette Rowley z brytyjskiej organizacji The Vegan Society, kierująca International Rights Network. Po ogłoszeniu wyroku podkreśliła, że orzeczenie przypomina, iż zadaniem prawa jest zapewnienie sprawiedliwego traktowania również tym osobom, których przekonania sytuują je w mniejszości. Jej zdaniem instytucje publiczne powinny organizować swoje usługi w sposób praktyczny, ale jednocześnie uwzględniający różnorodność społeczności, którym służą.

W ostatnich latach sądy w różnych państwach rozstrzygały kwestie związane z ochroną osób wegańskich przed dyskryminacją, jednak peruwiański wyrok należy do pierwszych, które wprost odnoszą tę ochronę do funkcjonowania publicznej instytucji edukacyjnej i dostępu do finansowanych przez państwo usług żywieniowych. Z tego względu jest postrzegany jako potencjalny punkt odniesienia dla przyszłych sporów dotyczących wolności sumienia i obowiązków instytucji publicznych wobec osób kierujących się przekonaniami etycznymi.

Photo by Cesar Gutierrez on Unsplash
Zdjęcie przedstawia Pałac Sprawiedliwości (Palacio de Justicia) w Limie, Peru.