Co naprawdę działa w kryzysie? Lekcje z Mapuj Pomoc

W rozmowie Morgan Janowicz z Moniką Miłowską i Marią Shmelovą z Fundacji To Proste poruszane są tematy związane z edukacją, reagowaniem na kryzysy i budowaniem odporności społecznej. Założycielki opowiadają o doświadczeniach z Mapuj Pomoc, pracy z osobami uchodźczymi i lokalnymi społecznościami oraz o tym, jak te działania wpływają na podejście do bezpieczeństwa żywnościowego i współpracy międzysektorowej w Polsce.

Morgan Janowicz: Kim jesteście i kto tworzy Fundację To Proste? Dlaczego dołączyłyście do Federacji Bezpieczna Żywność?

Monika Miłowska i Maria Shmelova: Nasza organizacja jest złożonym i wielowymiarowym podmiotem. Powstaliśmy w 2016 roku, a więc już wkrótce będziemy obchodzić 10-lecie. Pierwsze działania Fundacji koncentrowały się na dzieciach i edukacji. W odpowiedzi na pojawiające się wyzwania i realne potrzeby otoczenia powstało Mapuj Pomoc – uruchomione w lutym 2022 roku, tuż po wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie, gdy do Polski napływały tysiące osób szukających schronienia.

Zależało nam na tym, aby osoby migranckie i uchodźcze wiedziały, gdzie mogą szukać wsparcia, potrzeby były ogromne. Stworzyliśmy więc mapę pomocy, na której umieściliśmy różne kategorie działań: od wsparcia psychologicznego, poprzez pomoc w znalezieniu bezpiecznego miejsca zamieszkania, po pomoc prawną, rzeczową i wiele innych. Chcieliśmy również połączyć organizacje i ich zasoby z realnymi potrzebami naszych odbiorców. Na naszej mapie szybko pojawiły się organizacje pozarządowe z całej Polski oraz wiele innych instytucji pomocowych.
W tamtym czasie widywaliśmy się wyłącznie w formule online – na spotkaniach „Pomocnej Kawy”, która tworzyła przestrzeń swobodnych, a jednocześnie niezwykle ważnych rozmów pomiędzy przedstawicielami organizacji z różnych regionów kraju. Ideą było połączenie kompetencji, zasobów i możliwości tak, aby pomoc docierała tam, gdzie była najbardziej potrzebna.

Drugim kluczowym obszarem działalności Fundacji To Proste jest TupTupTup – program skierowany do dzieci, nauczycieli i rodziców. Poprzez różnorodne działania  budujemy wiedzę o świadomym, odpowiedzialnym i pełnym wrażliwości życiu w świecie, który jest dobrem nas wszystkich. Punktem wyjścia są Cele Zrównoważonego Rozwoju ONZ (SDGs). To wokół nich tworzymy nasze warsztaty i materiały edukacyjne.

Grupy docelowe obu filarów działalności Fundacji są różne, jednak łączy je wspólny mianownik: odpowiedzialność za siebie i innych, za nasze otoczenie i za wspólne dobro. Patrząc na pełną ścieżkę działań naszej organizacji, można powiedzieć, że towarzyszymy młodszemu pokoleniu na wielu etapach: od edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej, przez wzmacnianie postaw obywatelskich, aż po przygotowanie do dorosłego, świadomego życia i reagowania na różne wyzwania oraz kryzysy, z którymi mierzy się współczesny świat.

Tych wyzwań jest niestety wiele: wynikają ze zmian klimatycznych, politycznych, gospodarczych, ekonomicznych i społecznych. Dlatego staramy się edukować, uwrażliwiać i wzmacniać kompetencje do szybkiego reagowania na niesprzyjające okoliczności, aby budować bardziej odporną i świadomą społeczność.

Dołączenie do Federacji Bezpieczna Żywność było dla nas naturalnym krokiem. Od początku naszej działalności staramy się łączyć różne środowiska (edukacyjne, społeczne i humanitarne) wokół wspólnego celu: budowania świata opartego na odpowiedzialności, współpracy i poszanowaniu dla ludzi oraz środowiska.

Bezpieczna, dostępna i zrównoważona żywność jest jednym z kluczowych elementów tego świata. Widzimy, jak bardzo temat ten przenika zarówno nasze działania edukacyjne w ramach programu TupTupTup, gdzie uczymy dzieci o odpowiedzialnej konsumpcji, niemarnowaniu zasobów i trosce o planetę (SDG 2, 12 i 13), jak i projekty humanitarne Mapuj Pomoc, w których kwestia dostępu do żywności często stanowiła podstawową potrzebę osób w kryzysie.

Dołączenie do Federacji pozwala nam dzielić się tym doświadczeniem. Chcemy wnosić do sieci nasze kompetencje w zakresie komunikacji, edukacji i budowania współpracy międzysektorowej, a jednocześnie czerpać z wiedzy innych członków Federacji, którzy od lat zajmują się tematyką bezpieczeństwa żywnościowego.

Wierzymy, że tylko poprzez współpracę – między organizacjami, samorządami, biznesem i obywatelami, możemy skutecznie reagować na wyzwania, jakie stoją przed systemem żywnościowym w Polsce i na świecie. W Federacji Bezpieczna Żywność widzimy przestrzeń do wspólnego działania, wymiany doświadczeń i budowania bardziej odpornych, świadomych społeczności, w których każdy ma dostęp do zdrowej i bezpiecznej żywności.

Morgan Janowicz: Wasza praca z osobami uchodźczymi i osobami w kryzysie migracyjnym pokazuje, jak kruche jest bezpieczeństwo żywnościowe w czasach kryzysów. Jakie wnioski z Waszych doświadczeń przełożyć na myślenie o systemie żywnościowym w Polsce? 

Monika Miłowska i Maria Shmelova: Przygotowanie, mapowanie i współpraca – to trzy filary, które natychmiast przychodzą nam na myśl, gdy mówimy o reagowaniu na kryzysy. Aby działać sprawnie, a nie w chaosie, musimy wiedzieć, co, gdzie i w jakiej ilości jest potrzebne. Doświadczenia z powodzi pokazały, że zabrakło m.in. odpowiedniego mapowania magazynów, również tych z żywnością. Produkty żywnościowe były ponadto przekazywane w nadmiarze i pakowane spontanicznie w zbiorcze paczki. Tego wymagała sytuacja – darczyńcy pakowali wszystko razem, działając spontanicznie i w dobrej wierze. Dlatego tak ważne jest edukowanie społeczeństwa, jak przygotowywać i przekazywać żywność, by była bezpieczna i trwała. Nadmierne gromadzenie, złe warunki przechowywania czy zbyt krótki termin ważności mogą sprawić, że pomoc (wybrane produkty żywnościowe) stanie się bezużyteczna. Zawsze warto pamiętać o perspektywie osoby poszkodowanej – ktoś, kto stracił prąd, nie ugotuje zupy ani nie zagotuje wody na herbatę.
Pomagajmy więc mądrze: pytajmy osoby potrzebujące i kolejno organizacje pomocowe, czego naprawdę im brakuje, unikajmy produktów trudnych do przechowania lub wymagających chłodni, bo spontanicznie zaadaptowane przestrzenie magazynowe najczęściej ich nie posiadają.
Kluczowa jest więc zarówno edukacja, jak i rzetelna informacja, przekazywana odpowiednimi kanałami i kierowana do darczyńców indywidualnych oraz instytucjonalnych. Dzięki temu osoby przekazujące dary będą dokładnie wiedziały, jakich produktów nie należy przynosić, aby uniknąć sytuacji, w której dar staje się dla organizacji większym obciążeniem niż realną pomocą.

Morgan Janowicz: Mapuj Pomoc to inicjatywa łącząca setki organizacji. Jak budowanie sieci współpracy między organizacjami może wzmocnić głos społeczeństwa obywatelskiego w debacie o systemie żywnościowym? 

Monika Miłowska i Maria Shmelova: W sieci Mapuj Pomoc oficjalnie działa ponad 140 organizacji, ale ich liczba jest znacznie wyższa, ponieważ współpracujemy z wieloma organizacjami z całego kraju. To podmioty wspierające osoby i społeczności doświadczające kryzysów: migrantów i uchodźców z Ukrainy i innych krajów, osoby doświadczające przemocy, rodziny dotknięte skutkami powodzi, społeczności mierzące się z różnymi kryzysami.

W ramach sieci funkcjonuje Grupa ds. Zarządzania Kryzysowego, przy której powstaje podręcznik “Lekcje z kryzysu: Wyzwania, dobre praktyki i rekomendacje lokalnych organizacji pozarządowych dotyczące reagowania na sytuacje kryzysowe w Polsce.” Zebraliśmy w nim kilkadziesiąt rekomendacji dotyczących zmian na poziomie rządowym, wojewódzkim, powiatowym i gminnym, a także wskazówki dla organizacji, jak prowadzić działania pomocowe w sposób skuteczny, szybki i trwały. Aby te rozwiązania mogły zadziałać, potrzebujemy wspólnoty, współpracy oraz łączenia zasobów i kompetencji. Jednym z kluczowych obszarów naszych działań jest zapewnienie bezpiecznego dostępu do żywności, tak dla osób poszkodowanych, jak i dla służb, czy wolontariuszy pracujących w terenie.

Wspieramy siebie nawzajem, promując postawy odpowiedzialnego i świadomego życia oraz szacunek wobec ludzi i środowiska, które nas otaczają.

Jeszcze w tym roku opublikujemy wybrane rekomendacje wypracowane przez organizacje z Sieci Mapuj Pomoc. 

Morgan Janowicz: Fundacja To Proste pracuje na styku edukacji globalnej i lokalnego działania. Jak zrównoważone systemy żywnościowe wpisują się w cele zrównoważonego rozwoju i współpracę międzynarodową? 

Monika Miłowska i Maria Shmelova: Zrównoważone systemy żywnościowe są jednym z fundamentów Agendy 2030 i przenikają większość Celów Zrównoważonego Rozwoju, od eliminacji głodu (SDG 2) i przeciwdziałania ubóstwu (SDG 1), po zdrowie (SDG 3), klimat (SDG 13), odpowiedzialną produkcję (SDG 12) oraz budowanie odpornych społeczności (SDG 11). Fundacja To Proste łączy edukację globalną z lokalnym działaniem, pokazując, że bezpieczeństwo żywnościowe nie jest tylko tematem międzynarodowych strategii, ale wyzwaniem każdej gminy, szkoły czy społeczności.

W prowadzonych przez nas działaniach, zarówno w ramach TupTupTup, jak i Mapuj Pomoc – nasza Fundacja uczy, jak świadome wybory żywieniowe, ograniczanie marnowania żywności, wspieranie lokalnych producentów i umiejętność reagowania w kryzysach (np. powódź) budują odporność społeczną.

Współpracując z organizacjami pomocowymi z obszarów całego kraju, a także partnerami zagranicznymi, wzmacniamy współpracę międzysektorową, która jest kluczowa dla stabilnych systemów żywnościowych. To podejście pokazuje, że globalne wyzwania takie jak np. zmiany klimatu, konflikty, migracje wymagają lokalnych rozwiązań opartych na edukacji, partnerstwach i wspólnej odpowiedzialności.

Morgan Janowicz: Z perspektywy pracy międzysektorowej, jakie warunki muszą zostać spełnione, aby współpraca w obszarze systemu żywnościowego była skuteczna i sprawiedliwa? 

Monika Miłowska i Maria Shmelova: W ramach działań sieci Mapuj Pomoc budujemy dialog międzysektorowy, łącząc przedstawicieli władz, organizacji pozarządowych, mieszkańców oraz biznesu. Każdy sektor wnosi inne doświadczenia, zasoby i ograniczenia, dlatego współpraca jest konieczna, by skutecznie reagować na kryzysy. Szczególnie w obszarze systemu żywnościowego ważne jest patrzenie na bezpieczeństwo żywnościowe z wielu perspektyw: od planowania i prewencji, przez działania interwencyjne w czasie kryzysu, aż po odbudowę i wzmacnianie lokalnych zasobów po jego zakończeniu. Budowanie relacji, zaufania i wspólnych procedur przed kryzysem jest kluczowe, by w sytuacji zagrożenia zapewnić mieszkańcom dostęp do bezpiecznej żywności. Kluczowe jest dla nas dzielenie się wiedzą, gromadzenie zarówno dobrych doświadczeń, jak i niesprawdzonych praktyk, wyciąganie z nich wniosków oraz przekazywanie ich tam, gdzie mogą zostać wysłuchane i realnie wdrożone.

Przede wszystkim: wszyscy muszą operować na tych samych danych: mapie zasobów, potrzeb, ryzyk. Ważne jest zdefiniowanie stałych kanałów wymiany wiedzy i informacji pomiędzy sektorami. Konieczne jest także ustalenie jednolitych zasad przyjmowania i selekcjonowania darowizn żywnościowych i pozostałych darów. 

Morgan Janowicz: Co motywuje Was do zaangażowania się w działania w obszarze systemu żywnościowego? 

Monika Miłowska i Maria Shmelova: W sieci Mapuj Pomoc działa 140 organizacji, realizujących działania pomocowe w ramach różnych obszarów. Wszystkie reprezentowane obszary tematyczne wymagają wsparcia w kryzysie: od pomocy psychologicznej i prawnej, po zapewnienie bezpiecznego transportu, zakwaterowania i dostępu do żywności.

Doświadczenia z powodzi w 2024 r. pokazały, jak newralgicznym jest obszar wyżywienia: brak prądu, zniszczone lokale, przerwane łańcuchy dostaw i gwałtowny wzrost liczby potrzebujących (mieszkańcy, wolontariusze, służby) stworzyły ogromne wyzwanie dla lokalnych zasobów. Konieczne było szybkie pozyskiwanie darowizn żywnościowych w dużych ilościach – zarówno dla osób usuwających skutki powodzi, jak i poszkodowanych, którym należało zapewnić ciepły posiłek w bezpiecznym miejscu. Kryzys pokazał, że sektor żywnościowy wymaga szczególnej koordynacji oraz że biznes może odegrać kluczową rolę w zapewnianiu szybkiego i skutecznego wsparcia.

Morgan Janowicz: Jakie jest Wasze marzenie? W jakim świecie chciałybyście żyć?

Monika Miłowska i Maria Shmelova: Chciałybyśmy żyć w świecie, w którym każdy człowiek jest szanowany, niezależnie od swojego pochodzenia kulturowego, geograficznego, statusu społecznego, sytuacji ekonomicznej czy wieku. Marzymy o świecie, w którym troska o innych i odpowiedzialność za wspólne dobro są czymś naturalnym, a nie wyjątkowym. Chcemy żyć w społecznościach, które są odporne na kryzysy, ponieważ potrafią współpracować, dzielić się zasobami i wspierać najsłabszych. Świecie, w którym dzieci dorastają w poczuciu bezpieczeństwa i sprawczości, wiedząc, że ich wybory mają znaczenie i mogą realnie zmieniać otoczenie. Nasze społeczeństwo się starzeje. Osoby starsze stanowią coraz większą część populacji, dlatego potrzebujemy zacieśniać relacje między ludźmi, integrować się, rozmawiać i poznawać nawzajem swoje potrzeby. Potrzebujemy wsparcia od siebie: zarówno w codziennym życiu, jak i w sytuacjach kryzysowych.

Dobrze znać swoich sąsiadów, lokalnych liderów, a także rozumieć, jakimi zasobami dysponuje nasza gmina, wieś czy miasto. Mamy na uwadze zasoby takie jak: kompetencje nieocenione podczas kryzysu, miejsca schronienia, czy bazę organizacji pomocowych. Świadomość istnienia tych zasobów daje nam poczucie bezpieczeństwa i świadomość, że nasza społeczność jest silna, trwała i gotowa wspierać swoich członków. Poczucie tożsamości i wspólnoty to wartości, w które trzeba inwestować. Naszym marzeniem jest świat, w którym działamy razem, odpowiadając wspólnie na wyzwania, które już nas dotykają, i na te, które pojawić się mogą w przyszłości.

Monika Miłowska, założycielka i Prezeska Fundacji To Proste działającej od 2016 roku. Współzałożycielka największego w Polsce portalu Mapuj Pomoc monitorującego działania NGO z obszaru pomocy humanitarnej na terenie Polski. Edukatorka i ekspertka ds. współpracy rozwojowej oraz pomocy humanitarnej z bogatym doświadczeniem międzynarodowym. Prowadziła badania terenowe oraz nadzorowała realizację międzynarodowych projektów rozwojowych. Doświadczenie zdobywała w międzynarodowych organizacjach pozarządowych oraz agendach ONZ, w tym w UN Global Compact, Microfinance Centre i UNICEF Polska. Wykładowczyni pomocy humanitarnej na studiach podyplomowych na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 2021-2024 r. Członkini Rady Fundacji WWF. Od 2023 r. Członkini Zarządu Grupy Zagranica, Członkini Grupy Doradczej przy NGO Forum Razem (do 2025 r.), Członkini Rady Narodowego Instytutu Wolności, powołana także do Grupy Roboczej do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi przy MSWiA.

Maria Shmelova, założycielka i Prezeska Fundacji To Proste. Posiada kilkunastoletnie doświadczenie w zarządzaniu i koordynacji złożonych projektów, finansowanych zarówno przez polskie, jak i międzynarodowe fundusze. W tym czasie rozwijała swoje kompetencje w pracy dla renomowanych organizacji międzynarodowych i pozarządowych, takich jak UNGC, UNDP oraz Instytut Studiów Wschodnich. Dzięki pracy w tych instytucjach zdobyła szerokie doświadczenie w planowaniu strategicznym, zarządzaniu zespołami oraz budowaniu relacji z partnerami międzynarodowymi. Wcześniej rozwijała swoją karierę w administracji państwowej oraz sektorze NGO w Ukrainie, gdzie z powodzeniem realizowała projekty związane z rozwojem społecznym i gospodarczym. Posiada dwa tytuły magistra: z międzynarodowych stosunków gospodarczych oraz z międzynarodowych stosunków i dyplomacji.