Stanowisko ws. projektu ustawy o ochronie rynku (UC101)

Fundacja Green REV Institute ocenia projekt ustawy wdrażającej unijne rozporządzenie EUDR jako niewystarczający wobec strukturalnych przyczyn wylesiania. Organizacja wskazuje, że Polska nie wykorzystuje dostępnych w prawie UE możliwości do wprowadzenia bardziej ambitnych rozwiązań chroniących lasy i bioróżnorodność. W swoim stanowisku podkreśla, że wdrożenie przepisów antydeforestacyjnych jest zbyt zachowawcze i nie odpowiada skali kryzysu klimatycznego.

Green REV Institute przedstawił stanowisko w ramach konsultacji projektu ustawy o ochronie rynku i konkurencyjnej gospodarki przed produktami powodującymi wylesianie i degradację lasów (UC101). Fundacja podkreśla, że choć Rozporządzenie UE 2023/1115 (EUDR) stanowi istotny element europejskiej polityki klimatycznej, to jego krajowa implementacja ogranicza się do minimum wymaganego przez prawo unijne i nie uwzględnia szerszego kontekstu transformacji systemu żywnościowego.

W ocenie organizacji kluczowym problemem pozostaje brak działań systemowych, które mogłyby realnie ograniczyć presję na lasy. Green REV Institute wskazuje, że deforestacja jest w dużej mierze napędzana przez przemysłową hodowlę zwierząt i związany z nią import soi paszowej, a same mechanizmy certyfikacji nie eliminują tej strukturalnej zależności. W tym kontekście fundacja podkreśla konieczność stopniowego przechodzenia na roślinne systemy żywnościowe jako jedynej długofalowej odpowiedzi na kryzys środowiskowy.

Organizacja zwraca uwagę na szereg problemów instytucjonalnych w projekcie ustawy. Wskazuje, że powierzenie nadzoru nad bydłem Inspekcji Weterynaryjnej rodzi ryzyko konfliktu interesów, ponieważ instytucja ta jest strukturalnie związana z sektorem hodowlanym i nie posiada doświadczenia w ocenie ryzyk środowiskowych. W opinii fundacji może to osłabiać skuteczność egzekwowania przepisów EUDR.

Kolejnym problemem jest luka regulacyjna dotycząca soi paszowej, w szczególności makuchów sojowych, które stanowią największy wolumen importu i jednocześnie nie były dotąd objęte adekwatnym systemem kontroli. Organizacja wskazuje, że brak wyspecjalizowanych procedur w tym obszarze oznacza, iż ryzyko deforestacji pozostaje w praktyce niewystarczająco monitorowane.

Fundacja krytycznie odnosi się także do mechanizmu składania deklaracji należytej staranności przez ARiMR w imieniu rolników, wskazując na potencjalny konflikt interesów wynikający z jednoczesnego pełnienia funkcji wsparcia finansowego i kontroli zgodności środowiskowej. W ocenie organizacji brak niezależnej weryfikacji może osłabiać wiarygodność całego systemu.

Istotnym elementem stanowiska jest również brak przejrzystości. Green REV Institute zwraca uwagę, że projekt nie przewiduje publicznego dostępu do wyników kontroli ani informacji o podmiotach uczestniczących w systemie DDS, co ogranicza możliwość społecznej kontroli nad egzekwowaniem przepisów. Organizacja podkreśla, że większa jawność danych mogłaby wzmocnić skuteczność systemu i zwiększyć jego odstraszający charakter.

W stanowisku poruszono także kwestię braku narzędzi informowania konsumentów i konsumentek o pochodzeniu produktów, wskazując, że system EUDR nie przewiduje żadnych oznaczeń umożliwiających weryfikację statusu środowiskowego produktu na poziomie detalicznym. Fundacja postuluje wykorzystanie istniejącej infrastruktury cyfrowej, takiej jak kody QR, w celu zwiększenia przejrzystości łańcuchów dostaw.

Green REV Institute odnosi się również do szerszego kontekstu handlowego, w tym umowy UE–Mercosur, wskazując, że rosnący import produktów rolnych może dodatkowo zwiększać presję na ekosystemy leśne. Organizacja postuluje wprowadzenie obowiązkowej oceny skuteczności systemu EUDR w odniesieniu do importu z krajów objętych umową.

Fundacja podkreśla konieczność powiązania polityki antydeforestacyjnej z transformacją systemu żywnościowego. Wskazuje na potrzebę rozwoju krajowej produkcji roślin strączkowych przeznaczonych do spożycia przez ludzi jako alternatywy dla importowanej soi paszowej. Zdaniem organizacji jedynie ograniczenie popytu na produkty pochodzenia zwierzęcego może przynieść trwałe efekty w redukcji wylesiania.

Green REV Institute konkluduje, że Polska powinna wykorzystać możliwość tworzenia bardziej ambitnych rozwiązań niż minimum wymagane przez EUDR, jednak obecny projekt ustawy nie realizuje tego potencjału i pozostaje wyłącznie technicznym wdrożeniem unijnych przepisów.