Stanowisko Federacji Bezpieczna Żywność ws. 10. sprawozdania o spójności UE

Federacja Bezpieczna Żywność przedstawiła stanowisko w konsultacjach Komisji Europejskiej poprzedzających przygotowanie 10. sprawozdania o spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej Unii Europejskiej. Federacja postuluje, aby bezpieczeństwo żywności i bezpieczeństwo żywnościowe stały się jednym z kryteriów oceny rozwoju oraz odporności regionów – obok bezpieczeństwa energetycznego i obronności.

Sprawozdanie ma dostarczyć podstaw do dalszego kształtowania unijnej polityki spójności, której celem jest zmniejszanie różnic rozwojowych między regionami. Federacja zwraca uwagę, że w tej ocenie nie można pomijać dostępu do zdrowej żywności, odporności regionalnych systemów żywnościowych oraz wpływu sposobu produkcji żywności na zdrowie, klimat i środowisko.

W stanowisku rozróżniono bezpieczeństwo żywności, odnoszące się do jej jakości i wpływu na zdrowie, oraz bezpieczeństwo żywnościowe, czyli stabilny fizyczny, ekonomiczny i społeczny dostęp do odpowiedniej żywności. Oba obszary powinny zostać potraktowane jako horyzontalny wymiar spójności społecznej i terytorialnej.

Jednym z głównych postulatów jest uwzględnienie odporności regionalnych systemów żywnościowych. Komisja Europejska powinna analizować m.in. zróżnicowanie produkcji, rozwój lokalnego przetwórstwa, długość łańcuchów dostaw oraz zdolność regionów do reagowania na kryzysy. Wojna Rosji przeciwko Ukrainie pokazała, że dostęp do żywności może stać się narzędziem presji geopolitycznej, a regiony przygraniczne i zależne od importowanych środków produkcji są szczególnie narażone na zakłócenia.

Ocena sytuacji regionów powinna obejmować również stan wód i gleb, dostępność zasobów wodnych, jakość powietrza oraz narażenie na skutki zmiany klimatu. Czynniki te wpływają na zdrowie mieszkanek i mieszkańców, trwałość produkcji rolnej oraz długoterminowe bezpieczeństwo żywnościowe.

Federacja wskazuje także na nierówności w dostępie do zdrowej i bezpiecznej żywności. Problem dotyczy szczególnie mniej zamożnych regionów i obszarów wiejskich, na których mogą powstawać tzw. pustynie żywnościowe. Dostęp do pełnowartościowej diety nie powinien zależeć od miejsca zamieszkania, dochodu ani wybranego sposobu żywienia.

Środki unijne powinny w większym stopniu wspierać stołówki szkolne, szpitalne i placówki opieki społecznej, a także programy edukacji żywieniowej. Federacja postuluje również większą spójność europejskich zaleceń dotyczących żywienia zbiorowego. Standardy powinny opierać się na aktualnej wiedzy naukowej, uwzględniać różne modele żywienia i wskazywać równoważne sposoby zaspokajania potrzeb żywieniowych.

W stanowisku zwrócono uwagę na zagrożenia dla zdrowia publicznego związane z intensyfikacją przemysłowej produkcji zwierzęcej, w tym choroby odzwierzęce, antybiotykooporność, emisje amoniaku oraz zanieczyszczenie wód i gleb. Projekty ubiegające się o finansowanie w ramach polityki spójności powinny być oceniane pod kątem tych ryzyk.

Federacja domaga się także rozszerzenia stosowanej w funduszach unijnych zasady „nie czyń poważnych szkód”. Ocena projektów nie powinna ograniczać się do ich wpływu na klimat i środowisko, lecz obejmować również konsekwencje dla zdrowia publicznego.

Kolejnym postulatem jest zapewnienie organizacjom społecznym realnego udziału w programowaniu i monitorowaniu polityki spójności po 2027 roku. W procesach decyzyjnych powinny uczestniczyć organizacje reprezentujące zdrowie publiczne, prawa człowieka i bezpieczeństwo żywności, a nie wyłącznie podmioty gospodarcze sektora rolno-spożywczego.

Federacja ostrzega również, że przesuwanie środków polityki spójności na konkurencyjność i obronność może ograniczyć finansowanie transformacji systemów żywnościowych oraz adaptacji rolnictwa do zmiany klimatu. Przyszłe sprawozdanie powinno ocenić, czy polityka spójności i Wspólna Polityka Rolna wspólnie wspierają ochronę zdrowia, wód, gleb i klimatu, czy też utrwalają sprzeczne kierunki rozwoju.

Analiza powinna uwzględniać zdolność poszczególnych regionów do odchodzenia od zależności od intensywnej produkcji zwierzęcej i importowanych pasz. Federacja wskazuje na potrzebę rozwoju regionalnych łańcuchów wartości opartych m.in. na roślinach strączkowych, lokalnym przetwórstwie i zrównoważonych źródłach białka. Transformacja powinna jednocześnie zapewniać wsparcie osobom pracującym w rolnictwie oraz regionom szczególnie narażonym na koszty zmian.

Federacja sprzeciwia się obniżaniu wymogów środowiskowych i zdrowotnych w ramach unijnych pakietów upraszczających, jeśli miałoby się to odbywać kosztem bezpieczeństwa żywności i zdrowia publicznego.

Stanowisko zostało poparte przez 37 organizacji i inicjatyw społecznych. Federacja Bezpieczna Żywność zrzesza obecnie 44 podmioty działające na rzecz prawa do zdrowej, bezpiecznej i sprawiedliwej żywności.