Roślinne posiłki w czeskich szkołach – czego możemy nauczyć się od sąsiadów

Jeszcze kilkanaście lat temu szkolne stołówki w Czechach wyglądały bardzo podobnie do tych, które znamy z wielu krajów Europy Środkowej. Powtarzalne jadłospisy, duży udział mięsa, niewielka obecność roślin strączkowych i ograniczona uwaga poświęcana jakości składników. Dziś sytuacja wygląda inaczej. Od 1 września 2025 r. w Czechach obowiązują nowe przepisy dotyczące żywienia w placówkach edukacyjnych, które wyraźnie przesuwają system w stronę bardziej roślinnych, jakościowych i zrównoważonych posiłków.

To efekt długiego procesu, który nie zaczął się w ministerialnych gabinetach, lecz około 15 lat temu od oddolnej inicjatywy osób pracujących ze szkolnymi stołówkami i zajmujących się żywieniem dzieci. W tamtym czasie pracowały one w sektorze prywatnym i w organizacjach pozarządowych, próbując wprowadzać bardziej zdrowe i zbilansowane podejście do jedzenia w szkołach.

Szybko okazało się jednak, że działania lokalne mają swoje ograniczenia. Można poprawić jakość jedzenia w jednej placówce, czasem w kilku, ale system jako całość pozostaje niezmieniony. Wtedy pojawiło się przekonanie, że jeśli celem jest realna zmiana, konieczne jest wejście w relację z instytucjami publicznymi i osobami, które mają wpływ na prawo. Kluczowym krokiem było nawiązanie współpracy z Ministerstwem Zdrowia, które w Czechach odpowiada za wytyczne żywieniowe, a także z instytucjami podległymi, definiującymi standardy dla żywienia finansowanego ze środków publicznych.

„Stołówki szkolne to nie tylko miejsce, w którym dzieci jedzą, ale także ważne środowisko, w którym budują relację z żywieniem i zdrowym stylem życia. Nowe rozporządzenie to krok w kierunku zapewnienia, że szkolne obiady lepiej odzwierciedlają aktualną wiedzę na temat żywienia i potrzeb dzieci” – komentował minister edukacji, młodzieży i sportu Mikuláš Bek.

Z czasem udało się stworzyć międzyresortową grupę roboczą, w której spotkały się osoby reprezentujące Ministerstwo Zdrowia, Ministerstwo Edukacji i Ministerstwo Rolnictwa, a także organizacje pozarządowe, instytucje eksperckie oraz przedstawicielki i przedstawiciele sektora gastronomicznego. W tym gronie znalazły się między innymi organizacje związane z ruchem Slow Food, instytucje zajmujące się gastronomią oraz inicjatywy ograniczające marnowanie żywności. Ważnym elementem było także włączenie osób z praktycznym doświadczeniem, w tym kucharek i kucharzy szkolnych oraz specjalistek i specjalistów zajmujących się edukacją kulinarną.

Reforma obejmuje system, z którego korzysta około dwa miliony dzieci dziennie, co sprawia, że jej wpływ wykracza daleko poza same szkoły. Jak powiedział wicepremier i minister zdrowia Vlastimil Válek, „to wielki sukces dla wszystkich, którym poważnie leży na sercu zdrowie dzieci”, podkreślając, że szkolne żywienie ma kluczowy wpływ na kształtowanie długoterminowych nawyków żywieniowych.

Nowe przepisy wprowadzają kilka istotnych zmian w funkcjonowaniu szkolnych stołówek. Ograniczają obecność wysokoprzetworzonej żywności, kładą większy nacisk na jakość składników, a nie tylko ich kategorię oraz wzmacniają rolę posiłków roślinnych. Rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste i białka roślinne stają się ważniejszą częścią jadłospisów, a w szkołach obowiązuje również większa liczba posiłków bezmięsnych w tygodniu. Dodatkowo wprowadzono wymóg uwzględniania minimalnego udziału żywności ekologicznej w zamówieniach publicznych.

Wdrażanie tych zmian nie jest jednak pozbawione wyzwań. Szkolne kuchnie funkcjonują w bardzo konkretnych warunkach, przy ograniczonych budżetach, dużej liczbie wydawanych posiłków, presji czasu i utrwalonych przyzwyczajeniach. Dlatego zamiast skupiać się na abstrakcyjnych hasłach, nacisk położono na rozwiązania praktyczne, takie jak proste przepisy, szkolenia dla osób pracujących w kuchniach czy modyfikacje jadłospisów.

Do września 2026 r. Czechy znajdują się w fazie przejściowej. Prawo już obowiązuje, ale cały system nadal się adaptuje. Szkoły i osoby pracujące w stołówkach otrzymują wsparcie w postaci szkoleń i programów wdrożeniowych, które mają ułatwić przejście na nowe standardy. Równolegle prowadzone są działania edukacyjne skierowane do dzieci, które mają pomóc budować bardziej świadome podejście do jedzenia. Wdrożono m.in. program „School of Taste”, który uczy dzieci doświadczać jedzenia wszystkimi zmysłami.

Doświadczenie Czech pokazuje, że zmiana systemu żywienia dzieci jest możliwa, ale wymaga czasu, konsekwencji i współpracy wielu stron. Kluczowe okazuje się nie tylko wprowadzenie nowych przepisów, ale także sposób, w jaki powstają one w dialogu między instytucjami publicznymi, ekspertami i osobami pracującymi na co dzień w systemie. To lekcja, która może być szczególnie ważna w kontekście zmian planowanych w Polsce od 1 września 2026 roku. Pokazuje ona, że transformacja żywienia szkolnego nie polega wyłącznie na zmianie menu, ale na przebudowie całego sposobu myślenia o roli jedzenia w edukacji, zdrowiu i codziennym życiu dzieci.

Photo by Radek Kozák on Unsplash