Nie każda żywność ultraprzetworzona jest niezdrowa?

„Zdrowa żywność ultraprzetworzona” – brzmi jak oksymoron? Niekoniecznie. W nowym raporcie opublikowanym przez organizację Healthy Eating Research (HER) zwrócono uwagę, że żywność ultraprzetworzona (UPF) nie stanowi jednorodnej kategorii i nie powinna być automatycznie uznawana za niezdrową. Autorzy i autorki opracowania podkreślają, że w obrębie tej grupy istnieją znaczące różnice, które mają realne znaczenie dla zdrowia publicznego oraz polityki żywieniowej.

Eksperci i ekspertki HER wskazują, że obecne podejście do UPF często upraszcza złożony problem, sprowadzając go do binarnego podziału: „przetworzone złe”, „nieprzetworzone dobre”. Tymczasem – jak zaznaczają – część produktów z tej kategorii może być elementem zdrowej diety, o ile spełnia określone kryteria żywieniowe. Z tego powodu autorzy i autorki raportu proponują bardziej zniuansowane podejście do klasyfikacji żywności ultraprzetworzonej.

Jak podkreśla Noah Praamsma z Physicians Committee for Responsible Medicine, kluczowe znaczenie ma nie sam fakt przetwarzania, lecz profil odżywczy produktów. W jego ocenie najbardziej szkodliwe są przetworzone mięsa, takie jak bekon, parówki czy wędliny, a także napoje słodzone cukrem i substancjami słodzącymi. Jednocześnie Praamsma zwraca uwagę, że wiele produktów pochodzenia roślinnego – w tym pieczywo, płatki śniadaniowe czy roślinne zamienniki mięsa – mimo wysokiego stopnia przetworzenia może wspierać zdrowe wzorce żywieniowe. Jak podkreśla, to właśnie one często dostarczają błonnika, witamin oraz innych składników odżywczych istotnych dla zdrowia populacji.

Raport HER powstał w momencie, gdy w Stanach Zjednoczonych trwają prace nad oficjalną definicją żywności ultraprzetworzonej. W zeszłym roku Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) oraz Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych rozpoczęły zbieranie opinii dotyczących definicji UPF. Definicja ta, wciąż oczekująca na zatwierdzenie, zostanie wykorzystana do kształtowania polityki, w tym w zakresie opodatkowania, ograniczeń reklamowych oraz tego, jakie produkty spożywcze mogą być podawane w ramach Krajowego Programu Posiłków Szkolnych oraz w innych placówkach gastronomicznych prowadzonych przez rząd. 

Autorzy i autorki raportu HER proponują, aby w przyszłych regulacjach uwzględnić wyjątki dla produktów, które mimo wysokiego stopnia przetworzenia spełniają określone standardy żywieniowe. Do takich kryteriów zaliczają się m.in. odpowiednia zawartość składników odżywczych, niskie poziomy cukru, sodu i tłuszczów nasyconych oraz brak dodatkowych substancji słodzących innych niż cukier.

Wnioski raportu wpisują się w rosnący konsensus naukowy, zgodnie z którym nie wszystkie produkty ultraprzetworzone mają taki sam wpływ na zdrowie. Jak pokazują analizy zespołów badawczych, m.in. z Harvardu, słodzone napoje i przetworzone mięso są wyraźnie powiązane z wyższym ryzykiem chorób serca i cukrzycy typu 2, podczas gdy część produktów zbożowych oraz roślinnych zamienników mięsa może mieć neutralny lub wręcz ochronny charakter. Ponadto w sierpniu 2025 r. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (American Heart Association) przyznało, że „nie wszystkie UPF są niezdrowym jedzeniem lub mają niską wartość odżywczą; niektóre UPF mają lepszą wartość odżywczą i mogą stanowić część ogólnego zdrowego schematu żywieniowego”.

Eksperci i ekspertki podkreślają, że bardziej precyzyjne podejście do definicji UPF mogłoby pomóc w tworzeniu skuteczniejszej polityki zdrowotnej. Zamiast eliminować całe kategorie produktów, możliwe byłoby skoncentrowanie się na tych, które faktycznie zwiększają ryzyko chorób dietozależnych, jednocześnie nie ograniczając dostępu do żywności, która mimo przetworzenia może być częścią zdrowej i zrównoważonej diety.

Photo by K8 on Unsplash

Przeczytaj także: Przewodnik dot. żywności ultraprzetworzonej
Nowy przewodnik przygotowany przez The Good Food Institute Europe oraz Physicians Association for Nutrition (PAN International) rozprawia się z powszechnymi mitami na temat żywności ultraprzetworzonej (UPF) i pokazuje, jaką rolę roślinne zamienniki mięsa mogą odegrać w budowaniu zdrowszej i bardziej zrównoważonej diety.