WHO zaleca więcej roślin, mniej marnowania

Szkolne systemy żywienia mogą stać się istotnym instrumentem poprawy zdrowia publicznego oraz elementem transformacji systemu żywnościowego – wynika z nowych wytycznych opublikowanych przez WHO. Dokument określa kierunki działań, które państwa członkowskie mogą wdrażać w celu tworzenia zdrowszego środowiska żywieniowego w placówkach oświatowych. Kierunek ten znajduje już odzwierciedlenie w Polsce. Nowe rozporządzenie Ministra Zdrowia wprowadza obowiązkowe zmiany w strukturze szkolnych jadłospisów, zwiększając udział pełnowartościowych posiłków roślinnych i akcentując ograniczanie marnowania żywności.

WHO wskazuje, że szkoły stanowią jedno z kluczowych środowisk kształtowania nawyków żywieniowych dzieci i młodzieży. Regularne spożywanie posiłków w szkole sprawia, że jakość oferowanej żywności ma bezpośrednie znaczenie dla stanu odżywienia, rozwoju poznawczego oraz ryzyka chorób niezakaźnych w późniejszym okresie życia. Z tego względu organizacja rekomenduje opracowywanie i wdrażanie spójnych standardów żywieniowych, regulujących zarówno skład posiłków zapewnianych w ramach stołówek, jak i asortyment produktów dostępnych na terenie szkoły.

Wytyczne akcentują konieczność ograniczania żywności wysoko przetworzonej, o wysokiej zawartości cukrów dodanych, soli oraz tłuszczów nasyconych, przy jednoczesnym zwiększaniu udziału warzyw, owoców, roślin strączkowych i produktów pełnoziarnistych w jadłospisach. Taki model żywienia sprzyja utrzymaniu prawidłowej masy ciała, zmniejsza ryzyko rozwoju otyłości oraz chorób układu krążenia i cukrzycy typu 2 w późniejszym wieku. Działania podejmowane w środowisku szkolnym mają charakter populacyjny i mogą przyczyniać się do ograniczania nierówności zdrowotnych.

Choć zasadniczym celem wytycznych jest poprawa zdrowia dzieci i młodzieży, proponowany kierunek zmian wpisuje się również w szerszą debatę dotyczącą zrównoważenia systemów żywnościowych. Zwiększenie udziału produktów roślinnych w żywieniu zbiorowym wiąże się z niższą presją środowiskową w porównaniu z modelami diety opartymi na wysokim spożyciu produktów pochodzenia zwierzęcego. Produkcja żywności o dużym udziale mięsa i nabiału generuje relatywnie wyższe emisje gazów cieplarnianych oraz wiąże się z większym wykorzystaniem zasobów naturalnych, w tym gruntów i wody. Modyfikacja struktury jadłospisów szkolnych może zatem pośrednio wspierać cele klimatyczne i środowiskowe.

Istotnym elementem rekomendacji jest także ograniczanie marnowania żywności. WHO wskazuje na potrzebę odpowiedniego planowania zakupów i jadłospisów, monitorowania strat oraz prowadzenia działań edukacyjnych skierowanych do uczniów i uczennic oraz personelu. Redukcja odpadów żywnościowych oznacza nie tylko racjonalizację wydatków publicznych, lecz również zmniejszenie emisji powstających na etapie produkcji, transportu i zagospodarowania odpadów.

Wytyczne podkreślają, że skuteczność interwencji zależy od kompleksowego podejścia obejmującego regulacje prawne, mechanizmy finansowania, nadzór nad realizacją standardów oraz zaangażowanie całej społeczności szkolnej. W tym ujęciu stołówka szkolna przestaje być wyłącznie elementem infrastruktury opiekuńczej, a staje się narzędziem polityki zdrowotnej i – pośrednio – klimatycznej.

Kierunek wyznaczony przez WHO znajduje odzwierciedlenie również w Polsce. W lutym 2026 r. przyjęto nowe rozporządzenie Ministra Zdrowia dotyczące żywienia zbiorowego w placówkach oświatowych, które wejdzie w życie 1 września 2026 r. Regulacja obejmie ponad 6 milionów dzieci i młodzieży i wprowadzi obowiązkowe zmiany w strukturze szkolnych jadłospisów.

Nowe przepisy zwiększają dostępność pełnowartościowych posiłków roślinnych, ograniczają udział dań mięsnych, promują produkty pełnoziarniste, warzywa i owoce oraz kładą nacisk na ograniczanie marnowania żywności. W praktyce oznacza to przesunięcie modelu żywienia szkolnego w stronę diety opartej w większym stopniu na produktach roślinnych, przy jednoczesnym zachowaniu norm żywieniowych i bilansu energetycznego.

Polskie rozwiązania wpisują się tym samym w globalne rekomendacje dotyczące poprawy jakości żywienia dzieci oraz łączenia celów zdrowotnych z celami środowiskowymi. Szersze omówienie zakresu zmian i ich praktycznych konsekwencji dla placówek edukacyjnych dostępne tutaj.

Photo: Canva