Zmieniają politykę żywnościową. Mięso traci uprzywilejowaną pozycję

Przez lata ograniczanie spożycia mięsa przedstawiano przede wszystkim jako indywidualny wybór. Dziś coraz częściej wkracza do polityki publicznej – zaleceń żywieniowych, stołówek, zamówień publicznych i państwowych strategii rozwoju żywności roślinnej.

Nie wszystkie kraje wybierają tę samą drogę. Holandia wyznacza konkretny cel dla proporcji białka roślinnego i zwierzęcego. Dania wspiera rozwój całego sektora żywności roślinnej. Francja i Portugalia zmieniają zasady żywienia zbiorowego. Niemcy i Kanada przesuwają akcent w oficjalnych zaleceniach żywieniowych.

Skalę tego trendu pokazuje zestawienie opublikowane przez serwis Let’s Foodie, który obejmujące 11 państw, w których ograniczanie spożycia mięsa znalazło miejsce w debacie i działaniach publicznych.

Najważniejsze informacje

• Holandia chce, aby w 2030 r. połowa białka spożywanego w kraju pochodziła ze źródeł roślinnych, a połowa ze zwierzęcych. Obecnie proporcja wynosi 43 do 57% na korzyść białka zwierzęcego.
• Dania przyjęła krajowy plan działania na rzecz żywności roślinnej. Obejmuje on produkcję, przetwórstwo, badania, gastronomię, rynek i rozwój nowych produktów.
• We Francji szkoły muszą oferować co najmniej jeden wegetariański posiłek tygodniowo. Obowiązek obejmuje publiczne i prywatne żywienie szkolne.
• Portugalia wymaga dostępności opcji wegetariańskiej w publicznych stołówkach i jadłodajniach. Przepisy obowiązują od 2017 r.
• Od 1 września 2026 r. także polskie szkoły i przedszkola obejmą nowe zasady. Raz w tygodniu w ramach obiadu ma pojawić się potrawa całkowicie roślinna, przygotowana na bazie nasion roślin strączkowych.

Przez dekady komunikaty dotyczące diety były kierowane przede wszystkim do osób konsumenckich. Państwo wydawało zalecenia, a odpowiedzialność za ich realizację pozostawiało jednostce.

Ten model zaczyna się zmieniać. Jedne państwa ingerują w żywienie zbiorowe. Inne wspierają produkcję żywności roślinnej albo ustalają cele dotyczące struktury konsumpcji. Jeszcze inne przebudowują oficjalne rekomendacje żywieniowe.

Skala tych działań jest różna. Różny jest także ich status prawny. Rekomendacja dietetyczna nie jest tym samym co obowiązek dla szkolnej stołówki. Strategia rozwoju sektora nie jest zaś zakazem sprzedaży czy jedzenia mięsa.

Łączy je natomiast odejście od założenia, że struktura diety jest wyłącznie sprawą prywatną. Ma to znaczenie także dla klimatu. Według danych FAO globalne systemy rolno-spożywcze odpowiadały w 2023 r. za 16,5 mld ton ekwiwalentu CO₂, czyli około 32% światowych emisji gazów cieplarnianych.

Dania należy do państw, które podeszły do tematu systemowo. W 2023 r. przyjęła Action Plan on Plant-Based Foods, czyli krajowy plan działania na rzecz żywności roślinnej. Dokument nie ogranicza się do zachęcania społeczeństwa do zmiany diety. Obejmuje cały łańcuch żywnościowy, tj. uprawy, przetwórstwo, rozwój produktów, badania, gastronomię i eksport. Państwo chce wzmacniać zarówno popyt na żywność roślinną, jak i zdolność gospodarki do jej produkowania.

To zasadnicza różnica. Konsumentki i konsumenci mogą zmieniać swoje wybory, lecz ich możliwości zależą od tego, co znajduje się na rynku. Znaczenie mają również cena, dostępność oraz oferta gastronomii i instytucji publicznych.

Duńskie zalecenia żywieniowe są z tym kierunkiem spójne. Oficjalna rekomendacja brzmi: dieta powinna być bogata w produkty roślinne, natomiast mięsa należy jeść mniej i częściej zastępować je roślinami strączkowymi. Zalecenia zostały opracowane z uwzględnieniem zdrowia i klimatu.

Holandia poszła jeszcze dalej i określiła mierzalny cel. Obecnie około 57% białka spożywanego przez osoby mieszkające w kraju pochodzi ze źródeł zwierzęcych. Źródła roślinne odpowiadają za pozostałe 43%. Do 2030 r. rząd chce doprowadzić do proporcji 50:50.

Holenderska administracja uzasadnia ten kierunek mniejszym wpływem żywności roślinnej na klimat i środowisko. Wprost deklaruje też, że chce zwiększenia spożycia produktów roślinnych i zmniejszenia konsumpcji produktów zwierzęcych, w tym mięsa, nabiału i sera.

Transformacja białkowa staje się dzięki temu czymś więcej niż hasłem edukacyjnym. Ma wskaźnik, termin oraz polityczny cel.

Państwo ma szczególnie duży wpływ tam, gdzie samo organizuje albo finansuje żywienie. Francja wykorzystała właśnie ten mechanizm. Publiczne i prywatne szkolne stołówki muszą zapewniać co najmniej jeden wegetariański posiłek tygodniowo.

Warto przy tym zachować precyzję: francuskie przepisy mówią o posiłku wegetariańskim, niekoniecznie roślinnym. Może więc zawierać jaja lub nabiał. Znaczenie tej regulacji jest jednak większe niż jeden bezmięsny obiad.

Żywienie zbiorowe tworzy stały, przewidywalny popyt. Jeżeli tysiące szkół zmieniają jadłospisy, zmieniają się również zamówienia, potrzeby dostawców i doświadczenia żywieniowe dzieci.

Jeszcze inny model funkcjonuje w Portugalii. Od 2017 r. prawo wymaga zapewnienia opcji wegetariańskiej w publicznych stołówkach i jadłodajniach. Regulacje obejmują między innymi placówki oświatowe oraz inne instytucje publiczne. To ważna zmiana perspektywy. Dostęp do posiłku bez mięsa przestaje zależeć wyłącznie od dobrej woli konkretnej placówki.

Jednocześnie portugalskie rozwiązanie nie jest polityką eliminowania mięsa z publicznych jadłospisów. Chodzi o zagwarantowanie alternatywy.

Polityka żywnościowa działa również poprzez krajowe rekomendacje dotyczące zdrowia. W Niemczech aktualne zalecenia Niemieckiego Towarzystwa Żywieniowego wskazują, że osoby jedzące mięso i wędliny nie powinny przekraczać 300 g tygodniowo.

Rekomendacja nie jest uzasadniana wyłącznie zdrowiem. DGE zwraca uwagę również na znacznie większe obciążenie środowiska związane z produkcją mięsa niż z produkcją żywności roślinnej. Oficjalne zalecenia dietetyczne zaczynają więc łączyć zdrowie ludzi z konsekwencjami sposobu produkcji żywności.

Kanadyjski przewodnik żywieniowy zmienił natomiast sposób mówienia o samych źródłach białka. W oficjalnych zaleceniach w jednej kategorii znajdują się między innymi fasola, soczewica, tofu, nasiona, orzechy, mięso, ryby, jaja i nabiał. Jednocześnie Health Canada zaleca, aby częściej wybierać białko pochodzące z roślin.

W aktualnych materiałach rządowych rekomendacja jest jeszcze bardziej konkretna –  większość osób mieszkających w Kanadzie skorzystałaby na zastąpieniu części produktów będących źródłami białka zwierzęcego produktami roślinnymi, takimi jak strączki, tofu, orzechy i nasiona.

Nie jest to prawny limit spożycia mięsa. Oficjalny model zdrowej diety przestaje jednak traktować mięso jako domyślny fundament posiłku.

Przy porównywaniu państw łatwo pójść o krok za daleko. Dobrym przykładem jest Wielka Brytania. Climate Change Committee w scenariuszu prowadzącym do realizacji siódmego budżetu węglowego zakłada, że do 2040 r. 25% mięsa i 20% nabiału zostanie zastąpione żywnością o niższej emisyjności względem poziomu z 2019 r.

Komitet jest jednak niezależnym organem doradzającym rządowi. Jego ścieżka nie jest równoznaczna z ustanowieniem przez brytyjski rząd obowiązującego limitu spożycia mięsa.

To rozróżnienie dotyczy całego tego zestawienia.

Zalecenie żywieniowe, cel strategiczny, obowiązek prawny i scenariusz ekspercki nie są tym samym. Łączenie ich pod prostym hasłem „państwa ograniczają mięso” zaciera różnice między rzeczywistymi instrumentami polityki publicznej.

Polska nie ma dziś odpowiednika duńskiej strategii rozwoju żywności roślinnej ani holenderskiego celu 50:50. Od 1 września 2026 r. zmienią się jednak zasady żywienia dzieci i młodzieży w szkołach oraz przedszkolach. Nowe rozporządzenie zastąpi regulację obowiązującą od 2016 r.

Raz w tygodniu w ramach obiadu ma zostać podana potrawa przygotowana z nasion roślin strączkowych, bez dodatku produktów odzwierzęcych. Może to być zupa, drugie danie albo oba elementy obiadu.

To znacząca zmiana w polskim żywieniu zbiorowym. Nie należy jej jednak przedstawiać jako krajowej polityki ograniczania mięsa. Nowe przepisy regulują znacznie szerszy zakres szkolnego żywienia.

Obowiązkowa potrawa roślinna pokazuje natomiast, że żywność oparta na strączkach może zostać wpisana do standardu żywienia publicznego, a nie funkcjonować wyłącznie jako opcja dla części dzieci.

Przykłady poszczególnych państw pokazują różne sposoby ograniczania dominacji mięsa w systemie żywnościowym. Można ustanowić cel dotyczący udziału białka roślinnego. Można inwestować w jego produkcję. Można zmienić zamówienia publiczne albo jadłospisy szkół. Można również przebudować zalecenia zdrowotne. Każdy z tych instrumentów działa na innym poziomie. Razem pokazują jednak, że odpowiedzialności za sposób żywienia nie trzeba przerzucać wyłącznie na osoby konsumenckie.

To szczególnie ważne także z perspektywy zwierząt. Większość analizowanych polityk uzasadniana jest przede wszystkim zdrowiem, klimatem lub środowiskiem. Względy etyczne, w tym jakość życia i dobrostan zwierząt, nie są w nich przedstawiane jako argument za ograniczaniem spożycia mięsa. Tym bardziej nie pojawia się postulat ograniczenia samego wykorzystywania zwierząt w systemie żywnościowym. Nie zmienia to jednak faktu, że zmniejszanie zależności od mięsa może prowadzić do ograniczenia skali produkcji zwierzęcej, a więc również liczby zwierząt wykorzystywanych do produkcji żywności.

Najbardziej zaawansowane przykłady pokazują przy tym, że taka zmiana nie może opierać się wyłącznie na zachęcaniu osób konsumenckich do wyboru fasoli zamiast mięsa. Obejmuje produkcję, rynek, zamówienia publiczne, finansowanie, edukację i dostępność żywności. Dopiero wtedy zmiana sposobu jedzenia przestaje być wyłącznie indywidualną decyzją i staje się elementem przebudowy całego systemu żywnościowego.

Photo: gsgbfrbhe on Pexels