Wysokoprzetworzona żywność osłabia nasze zdolności poznawcze

Liczne badania wskazują, że stopień przetworzenia żywności może wpływać na zdrowie mózgu. Z jednej z najnowszych analiz wynika, że wyższe spożycie żywności ultraprzetworzonej wiąże się z gorszą uwagą oraz wzrostem czynników ryzyka demencji.

Choć przez lata główny nacisk w badaniach żywieniowych kładziono na kalorie, tłuszcze czy cukry, dziś coraz wyraźniej widać, że znaczenie ma również stopień przetworzenia żywności. Najnowsze dane sugerują, że dieta oparta w dużej mierze na produktach ultraprzetworzonych może mieć zarówno konsekwencje metaboliczne, jak i wpływać na funkcjonowanie mózgu.

Żywność ultraprzetworzona (UPF) to produkty powstające w wyniku wieloetapowych procesów przemysłowych, w których naturalna struktura surowców zostaje w dużej mierze zniszczona, a w ich miejsce pojawiają się dodatki technologiczne, takie jak emulgatory, aromaty, barwniki czy substancje słodzące. Są to m.in. słodzone napoje, chipsy, słodycze, dania gotowe czy wysoko przetworzone produkty mięsne. Tego rodzaju żywność różni się istotnie od produktów minimalnie przetworzonych składem oraz sposobem oddziaływania na organizm.

Jednym z kluczowych problemów związanych z UPF jest zaburzenie tzw. food matrix, czyli naturalnej struktury żywności. W procesie intensywnego przetwarzania dochodzi do jej rozbicia, co zmienia sposób trawienia i wchłaniania składników odżywczych. W efekcie organizm może inaczej reagować na te same składniki obecne w żywności naturalnej i przetworzonej. Dodatkowo obserwuje się często obniżenie zawartości cennych substancji bioaktywnych, takich jak witaminy, minerały czy polifenole o silnym działaniu antyoksydacyjnym, przeciwzapalnym i prozdrowotnym. Produkty ultraprzetworzone są więc zazwyczaj bardziej kaloryczne, ale jednocześnie uboższe w składniki wspierające zdrowie.

Niepokój budzi również obecność substancji, które mogą powstawać lub migrować do żywności w trakcie przetwarzania i pakowania. Należą do nich między innymi bisfenole, ftalany czy akrylamid, który może tworzyć się w wysokich temperaturach podczas smażenia lub pieczenia. Choć ich obecność w pojedynczych produktach zwykle mieści się w normach bezpieczeństwa, problemem może być długotrwała, skumulowana ekspozycja.

Coraz więcej badań epidemiologicznych wskazuje na związek między wysokim spożyciem UPF a ryzykiem chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, otyłość czy podwyższony poziom cholesterolu LDL. Są to jednocześnie jedne z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka demencji, które według szacunków odpowiadają za około 12 procent przypadków otępienia starczego na świecie. Modyfikowalne oznacza w tym przypadku czynniki ryzyka, które można zmienić stylem życia.

Mechanizmy łączące żywność ultraprzetworzoną z funkcjonowaniem mózgu są złożone. Jednym z nich jest wpływ na naczynia krwionośne, w tym te zaopatrujące mózg. Choroby metaboliczne i naczyniowe mogą prowadzić do mikrouszkodzeń naczyń, pogorszenia przepływu krwi oraz przewlekłego niedotlenienia tkanek mózgowych, co szczególnie wpływa na funkcje poznawcze, takie jak uwaga czy koncentracja.

Innym potencjalnym mechanizmem są zmiany w strukturze mózgu. Badania sugerują, że wzorce żywieniowe mogą wpływać na objętość istoty białej oraz hipokampu, czyli struktur kluczowych dla procesów poznawczych i pamięciowych. Dieta bogata w produkty wysokoprzetworzone była w niektórych analizach wiązana z niekorzystnymi zmianami w tych obszarach.

Coraz większe znaczenie przypisuje się także osi jelito–mikrobiota–mózg. Żywność ultraprzetworzona może zaburzać skład mikrobioty jelitowej, zmniejszać produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych oraz zwiększać przepuszczalność bariery jelitowej. W konsekwencji może dochodzić do przewlekłego stanu zapalnego, który wpływa również na układ nerwowy. Aktywacja mikrogleju, zaburzenia neurotransmisji oraz nasilone procesy neurozapalne to jedne z potencjalnych ścieżek łączących dietę z funkcjonowaniem mózgu.

Wyniki analizy zespołu dr Barbary Cardoso z Monash University, opartej na danych ponad 2000 dorosłych Australijczyków w wieku 40–70 lat, wykazały, że wyższe spożycie żywności ultraprzetworzonej wiąże się z gorszymi wynikami w zakresie uwagi oraz wyższym modyfikowalnym ryzykiem demencji, niezależnie od ogólnej jakości diety. Co ważne, zależności te utrzymywały się nawet po uwzględnieniu takich czynników jak wiek, styl życia czy przestrzeganie diety śródziemnomorskiej, co sugeruje, że sam stopień przetworzenia żywności może odgrywać niezależną rolę.

Ciekawą obserwacją z najnowszych badań jest to, że negatywne skutki spożycia UPF częściej dotyczą uwagi i funkcji wykonawczych niż pamięci. Sugeruje to, że uwaga – jako funkcja bardziej wrażliwa na stres metaboliczny i naczyniowy – może ulegać wcześniejszym zaburzeniom, podczas gdy pamięć pozostaje względnie stabilna w początkowych etapach zmian dietetycznych.

Wyniki tego typu badań nie oznaczają, że pojedyncze produkty ultraprzetworzone są bezpośrednią przyczyną chorób neurodegeneracyjnych. Pokazują jednak, że sposób przetwarzania żywności może być istotnym, dotąd niedocenianym elementem wpływającym na zdrowie człowieka. W kontekście rosnącej dostępności i wysokiego udziału UPF w diecie, uwzględnienie stopnia przetworzenia żywności w zaleceniach żywieniowych może mieć znaczenie zarówno dla profilaktyki chorób metabolicznych, jak również dla ochrony zdrowia mózgu w dłuższej perspektywie.

W krajach rozwiniętych produkty te stanowią nawet 30–50% dziennego spożycia kalorii – podaje The Lancet. Dieta bogata w UPF zwiększa ryzyko otyłości o około 30%, cukrzycy typu 2 o 25%, a chorób układu krążenia, takich jak nadciśnienie i zawał, o 20–30%. Badania kontrolowane wykazały także, że diety oparte na ultraprzetworzonej żywności prowadzą do średnio o 500 kcal dziennie większego spożycia energii w porównaniu do diet mniej przetworzonych. Ponadto wyższe spożycie UPF wiąże się z nawet 20–30% wyższym ryzykiem przedwczesnej śmierci. Co istotne, problem narasta także w krajach o niskim i średnim dochodzie, gdzie udział tych produktów w diecie rośnie niezwykle szybko, co podkreśla globalny charakter wyzwania.

Photo by Alexander Bücker on Unsplash

Przeczytaj także:

Ultraprzetworzona żywność – kryzys zdrowotny, którego nie widzimy

Rządowy pozew przeciwko producentom ultraprzetworzonej żywności

Czy czerwone mięso odbiera pamięć?